Lời phát biểu ngày giỗ đầu, lễ 49 ngày: bài mẫu và lời cảm ơn

Lời phát biểu ngày giỗ đầu là phần không ai soạn sẵn cho bạn. Đám tang có trình tự sẵn, và phần lớn do người khác lo: nhà đòn, nhà chùa hay nhà thờ. Những buổi họp mặt sau đó thì không. Đến lễ 49 ngày, ngày giỗ đầu, hay buổi ra mộ khi bia đã dựng xong, cả nhà ngồi lại với nhau, căn nhà lặng đi, và mọi người nhìn về phía người đã mời họ đến.

Có thể người đó là bạn: bạn được nhờ nói đôi lời trong ngày giỗ, hoặc bạn là gia chủ và biết thế nào mọi người cũng chờ bạn nói. Dưới đây là sáu bài nói ngắn để bạn chỉnh lại cho vừa, từ bữa cơm lễ 49 ngày tới lúc một người khách bất ngờ được mời nói vài câu. Sau đó là những gì nên nói trong chính ngày giỗ: vài dòng ngắn gửi cho người phải một mình trải qua ngày ấy. Mọi bài nói và mọi nhân vật trong đó đều là hư cấu, nên hãy mượn bố cục, rồi đặt vào đó tên đường, món ăn và ngày tháng của nhà bạn.

Sau tang lễ: những buổi họp mặt, và ai là người nói

Lời phát biểu ngày giỗ là một bài nói ngắn, thường từ một đến ba phút, do gia chủ hoặc một người trong nhà nói tại một trong những buổi họp mặt sau tang lễ. Những buổi này không phải một đám tang thứ hai. Chúng nhỏ hơn, vài chục người thay vì vài trăm, phần lớn là người nhà, và xoay quanh bữa ăn: mâm cỗ ở nhà, bình trà nóng ở hội trường giáo xứ, một ngôi chùa, hay một nhóm người đứng quanh ngôi mộ chuyền tay nhau chai rượu nhỏ. Không khí cũng đã khác. Đến lễ 49 ngày, và nhất là đến giỗ đầu, nhiều người đã có những câu chuyện muốn kể, và vài chuyện trong đó còn khiến người ta bật cười.

Người nói thường là gia chủ: người vợ hay người chồng còn ở lại, người con trưởng, hay ai là người đứng ra mời. Nếu có quý thầy, cha xứ hay một vị rabbi chủ trì nghi lễ trước, phần đó là của họ, còn lời khấn trước bàn thờ là việc của người chủ lễ theo nếp nhà. Phần của gia đình thì ngắn: cảm ơn mọi người, nói một điều thật về người đã khuất, rồi mời mọi người vào mâm. Đôi khi một người bạn được nhờ nói thêm vài lời, thường là ngay tại chỗ.

Năm đầu tiên, theo từng truyền thống

Phần lớn các truyền thống đánh dấu hơn một ngày trong năm đầu. Cột cuối cùng là chỗ đôi lời của gia đình thường hợp, nếu có chỗ cho chúng.

Bảng này để mô tả, không phải để quy định. Những gia đình cùng một tôn giáo vẫn giữ khác nhau, và mỗi làng một lệ. Trước khi lên kế hoạch, hãy hỏi người giữ nếp nhà bạn: các bậc cao niên trong họ, quý thầy ở chùa, cha xứ, vị rabbi hay imam, hoặc bà cô lúc nào cũng rành mọi chuyện.

Bố cục một lời phát biểu ngày giỗ

Dù là ngày nào, một lời phát biểu ngày giỗ chạm được người nghe thường có bốn phần, theo thứ tự này.

• Lời cảm ơn. Cảm ơn mọi người đã đến, và gọi tên vài người đã đỡ đần gia đình suốt năm qua: cô hàng xóm đưa đón bọn trẻ đi học suốt một tháng, anh họ ôm máy chờ tổng đài ngân hàng cả buổi. Nếu có Thánh lễ hay lễ cầu siêu, hãy cảm ơn cha chủ tế hay quý thầy trước tiên.
• Những tin mọi người chưa biết. Chuyện gì đã xảy ra từ hôm ấy: một đứa cháu chào đời, căn nhà đã bán, con chó sáu giờ chiều vẫn ra nằm chờ ở cửa. Phần lớn khách muốn biết gia đình dạo này ra sao nhưng ngại không dám hỏi.
• Một câu chuyện chỉ hiện ra sau đám tang. Đám tang khiến những câu chuyện tự bật ra. Trong lúc viếng, có người kể cho bạn một điều bạn chưa từng biết, hoặc tháng Ba bạn tìm thấy một mẩu giấy trong túi áo khoác. Một chuyện như thế đáng giá hơn năm chuyện cả nhà đã thuộc.
• Một điều bạn mang theo từ nay. Một việc giờ bạn làm vì người ấy, nói thật đơn giản. Rồi kết bằng một lời mời nâng ly, một phút lặng, hay chỉ đơn giản là mời mọi người dùng cơm.

Với người nói chính, một đến ba phút là vừa. Ở nhịp khoảng 130 chữ mỗi phút, nhịp của một người đọc chậm trước đông người, tức là từ 130 đến 390 chữ, một hai trang in chữ to. Cơm canh đang nguội dần, nên ngắn hơn là tử tế hơn.

Đây không phải một bài điếu văn thứ hai. Không ai cần nghe lại năm sinh năm mất, sự nghiệp và danh sách con cháu. Còn cho chính đám tang, hãy bắt đầu từ hướng dẫn của chúng tôi về cách viết điếu văn, hoặc những bài một và hai phút trong ví dụ điếu văn ngắn. Những lời muốn nói với chính người đã khuất, chứ không phải với mọi người, thì thuộc về một lá thư: xin xem viết thư cho người đã khuất.

Những tuần đầu: lễ 49 ngày (hay ngày thứ 7, 9, 40)

Ở lễ 49 ngày, lời của gia chủ có thể rất giản dị: cảm ơn mọi người đã quay lại, kể một câu chuyện mới biết từ sau đám tang, và mời mọi người đứng lặng một chút trước bữa cơm. Bài dưới đây là của một người con trai nói về mẹ trong bữa cơm ấy, khoảng hai phút rưỡi khi đọc thành tiếng. Gia đình nào giữ lễ ngày thứ 40 cũng dùng được.

Cảm ơn mọi người đã trở lại. Có người đã đi đường xa hai lần trong bảy tuần. Tôi biết như vậy vất vả thế nào, và mẹ tôi cũng biết.

Ở đám tang, tôi cứ nghĩ mình sẽ là người kể chuyện về mẹ. Vậy mà suốt buổi chiều hôm ấy, tôi lại là người được nghe kể. Nên hôm nay tôi muốn kể lại ba chuyện trong số đó cho mọi người.

Một bà cụ tên Sáu, người tôi chưa gặp bao giờ, kể với tôi rằng suốt ba năm, chiều thứ Năm nào mẹ tôi cũng dắt bà từ trạm xe buýt đầu đường Trần Phú về tận nhà, từ khi mắt bà kém đi. Mẹ chưa bao giờ nhắc tới chuyện đó. Chưa một lần.

Bà chủ lò bánh mì nơi mẹ làm ngày trước kể rằng mẹ là người duy nhất trong ca sớm nhóm được lò vào những sáng tháng Chạp, và mẹ vừa nhóm lò vừa hát. Bốn mươi mốt năm, tôi chưa từng nghe mẹ hát. Nghe nói là nhạc Trịnh, lúc năm giờ sáng, và nghe nói mẹ hát hay.

Còn chị họ tôi, chị Diệp, kể rằng năm mười bảy tuổi chị rời nhà mà không có chỗ nào để đi, và chính mẹ tôi đã gửi cho chị tiền thuê nhà tháng đầu, kèm một mẩu giấy: “Đừng trả lại dì. Sau này, con làm vậy cho một người khác.”

Tôi cứ nghĩ mình biết hết về mẹ: đôi dép lê, nét chữ, cái cách mẹ gọi đủ cả họ tên tôi mỗi khi tôi có lỗi. Hóa ra bên rìa cuộc đời mà tôi nhìn thấy còn có một cuộc đời thứ hai, của những việc tốt nho nhỏ, và mẹ giữ kín nó vì mẹ nghĩ đó chẳng phải chuyện của ai.

Tôi không thể là mẹ, và tôi cũng không biết hát. Nhưng từ nay, mỗi thứ Năm, tôi sẽ làm một việc cho một người sẽ không bao giờ biết đó là tôi, và tôi sẽ nghĩ tới một trạm xe buýt.

Trước khi dùng cơm, xin mọi người cùng tôi đứng lên mặc niệm một chút. Không cần nói gì cả. Chỉ cần nghĩ về mẹ, theo cách mỗi người đã biết mẹ.

[Đợi mọi người lặng hẳn, rồi đếm thầm tới mười.]

Cảm ơn mọi người. Xin mời mọi người ngồi xuống dùng cơm. Mẹ mà thấy thức ăn để nguội là mẹ xót lắm.

Vì sao bài này chạm tới người nghe. Bài nói trả lại cho khách những câu chuyện chính họ đã kể, nên mỗi người được nghe ký ức của mình nói thành lời, và điều bất ngờ thật sự duy nhất, tiếng hát, mang lại tiếng cười. Lời hứa thì nhỏ và cụ thể: những ngày thứ Năm, chứ không phải một lời thề sẽ sống tốt hơn. Phút đứng lặng cho mọi người một việc để làm với nỗi lòng của mình, trước khi mâm cơm được dọn ra.

Với lễ cúng tuần đầu (ngày thứ 7) hay ngày thứ 9. Tang lễ có thể mới qua được vài hôm. Hãy giữ lời cảm ơn, một câu chuyện và phút đứng lặng: khoảng một phút, tức 130 chữ. Nếu chưa có câu chuyện nào mới hiện ra, hãy dùng một chuyện bạn nghe được ở đám tang, và nói rõ ai đã kể cho bạn.

Sau Thánh lễ cầu hồn hay lễ cầu siêu

Trong những tuần đầu, nhiều gia đình Phật tử làm lễ cầu siêu ở chùa, và nhiều gia đình Công giáo xin một Thánh lễ cầu hồn; ở nước ngoài có missa de sétimo dia ở Brazil, month's mind ở Ireland, hay Thánh lễ khép lại tuần cửu nhật (novenario) ở Mexico. Bài dưới đây là của một người con gái nói về ba, để đọc cuối Thánh lễ sau một tháng hoặc trong bữa cơm sau đó, khoảng một phút rưỡi khi đọc thành tiếng. Nếu là Thánh lễ sau một tuần, hãy đổi “một tháng trước” thành “tuần trước”, và bỏ đoạn túi cam.

Kính thưa cha Vinh, con xin cảm ơn cha đã dâng Thánh lễ hôm nay, và đã vào bệnh viện thăm ba con hồi tháng Năm. Ba con nhắc chuyện đó suốt cả tuần.

Thay mặt mẹ và các anh em trong nhà, con xin cảm ơn quý ông bà, anh chị em đã đến. Một tháng trước, nhà thờ này chật kín người, và con gần như không nhìn rõ được ai. Hôm nay thì con thấy rồi, nên xin cho con được cảm ơn cho đàng hoàng.

Cảm ơn những người đã nấu cho cả nhà ăn. Nhà con nhận được mười một nồi cháo. Tụi con có đếm. Cô Hằng, nồi canh chua của cô đã giúp mẹ con qua được những ngày đầu. Và có một người, tới giờ vẫn chưa chịu nhận, sáng thứ Bảy nào cũng để một túi cam trước cửa nhà con. Tụi con biết người đó đang ngồi đây.

Cảm ơn các chú trong câu lạc bộ cờ tướng đã khiêng linh cữu ba, và cảm ơn tất cả những ai đã gọi điện cho mẹ con vào buổi tối, lúc khó khăn nhất trong ngày của mẹ.

Ba chắc muốn con nói ngắn thôi, nên đây là một câu duy nhất về ba: ba sửa cái cổng nhà mọi người trước cả khi mọi người biết nó hỏng, rồi chối là không phải ba.

Có cơm trưa ở hội trường giáo xứ, nhiều quá trời, vì mẹ con nấu. Xin mời mọi người ở lại, bao lâu cũng được. Nếu ba từng sửa cổng cho nhà ai, mẹ con rất muốn được nghe kể.

Hãy hỏi cha trước, và hỏi sớm. Trong Thánh lễ Công giáo, bài giảng do linh mục hoặc phó tế đảm nhận, không bao giờ do giáo dân. Quy định của Giáo hội ưu tiên để giáo dân phát biểu ngoài Thánh lễ, và chỉ cho phép nói đôi lời sau Lời nguyện Hiệp lễ khi có lý do hệ trọng, như trang Catholic Answers giải thích (bằng tiếng Anh), nên nhiều linh mục gợi ý để dành cho bữa cơm. Hãy hỏi ngay lúc xin lễ, đừng đợi tới phòng thánh năm phút trước giờ lễ. Nếu gia đình được chọn các bài đọc, hãy chọn cùng cha, và để lời cảm ơn ở cuối.

Bài nói này dùng gần như nguyên vẹn được sau một lễ cầu siêu ở chùa, một buổi lễ tưởng niệm của Tin Lành, hay một bữa cơm không có nghi lễ nào. Bỏ câu cảm ơn cha và nhà thờ (ở chùa thì thay bằng lời kính bạch quý thầy), và giữ lại túi cam.

Lời phát biểu ngày giỗ đầu

Giỗ đầu thường là dịp đông đủ nhất kể từ đám tang, nhưng không khí nhẹ hơn nhiều: cơm ở nhà, bộ chén bát đẹp nhất được lấy ra, trẻ con chui dưới gầm bàn. Lời phát biểu ngày giỗ đầu dưới đây là của một người chồng nói về vợ trong bữa cơm ấy, khoảng ba phút khi đọc thành tiếng, dựng quanh một năm của những lần đầu tiên.

Năm ngoái, cũng vào những ngày này, phần lớn mọi người đã ngồi kín mấy dãy ghế nhựa trong căn nhà này, và tôi không nhớ nổi một lời nào ai đã nói với tôi. Nên cảm ơn mọi người đã trở lại, và đã cho tôi được nói đôi lời lần này.

Người ta đã dặn tôi trước về một năm của những lần đầu tiên. Họ nói đúng, những lần đầu tiên rồi cũng tới. Chỉ là không ai nói với tôi rằng phần lớn chúng lại nhỏ đến thế. Tôi muốn kể với mọi người ba lần.

Lần thứ nhất là ngày chín tháng Ba, sinh nhật Nga. Theo thói quen, tôi ghé tiệm đầu ngõ mua bánh, bánh gatô chanh leo, và về tới nửa đường mới hiểu ra mình vừa làm gì. Tôi mang bánh sang nhà chị Tâm bên cạnh, và hai chị em đứng ăn ngay trong bếp nhà chị. Chị kể cho tôi nghe cái hôm Nga lùi xe máy đâm vào tường nhà chị, rồi một tiếng sau mang sang một cái bánh gatô chanh leo để xin lỗi. Đó là một tiếng đồng hồ dễ chịu nhất của tôi trong tháng ấy.

Lần thứ hai là vào tháng Tư. Vài tuần trước khi mất, Nga trồng cả một hàng củ hoa dọc hàng rào sau nhà, mà nhất định không chịu nói với tôi là hoa gì. Một buổi sáng tôi kéo rèm ra, và cả hàng rào trắng muốt. Hoa loa kèn, cả trăm bông. Tôi đã quyết định tin rằng Nga trồng chúng cho tôi.

Lần thứ ba là vào tháng Tám. Cháu nội tôi, bé Su, nói tiếng đầu tiên, và đó là tiếng “Bà”. Không phải “Mẹ”, không phải “Bố”, cũng không phải “Ông”, dù lúc đó chính ông đang bế. Lúc Nga mất, Su mới bốn tháng, còn quá nhỏ để nhớ bà. Con bé biết bà qua tấm ảnh trên bàn thờ, sáng nào mẹ nó cũng bế lên chỉ cho xem.

Năm nay tôi đã học làm được nhiều việc mà trước giờ Nga vẫn làm. Giờ tôi biết mấy giờ xe rác đi qua ngõ. Nhưng điều tôi tự hào nhất là một cuộc điện thoại. Suốt bốn mươi năm, cứ sáu giờ tối Chủ nhật là Nga gọi cho cô em gái, Loan, ở bên Berlin. Tháng Hai vừa rồi, tôi gọi thay. Từ đó tới giờ, Chủ nhật nào tôi cũng gọi. Phần lớn là hai anh em nói chuyện về Nga. Hôm nay Loan không bay về được, nên tôi xin nói ở đây: Loan ơi, sáu giờ anh gọi nhé.

Mâm cỗ hôm nay nấu theo cách của Nga, tôi nấu thì dở, còn các con gái nấu thì đúng vị. Xin mời mọi người dùng cơm. Và nếu ai có chuyện gì về Nga mà tôi chưa được nghe, tôi rất muốn được nghe. Tôi đang gom lại từng chuyện một.

Vì sao bài này chạm tới người nghe. Lần đầu tiên nào cũng có một tháng và một đồ vật: chiếc bánh gatô chanh leo, hàng rào hoa loa kèn, một tiếng gọi. Không lần nào là lần đầu hiển nhiên, như nửa giường bỏ trống, và lần nào cũng biến một sự vắng mặt thành một điều gì đó vừa đến. Bài nói kết bằng một việc ông làm chứ không phải một điều ông cảm thấy, vì những người đã lo cho ông suốt một năm muốn biết ông đang xoay xở được.

Để sửa cho hợp. Đổi tên và cách xưng hô, đổi “Bà” thành “Ông”, và bài này dùng được cho người vợ, người chồng hay người bạn đời. Hãy dùng ba lần đầu tiên của chính bạn, theo thứ tự thời gian. Nếu có một lần khó khăn chứ không ngọt ngào, cứ nói ra; bài nói không cần giả vờ rằng đó là một năm tốt đẹp.

Bên phần mộ, hay ngày dựng bia

Một số gia đình đánh dấu năm đầu bên phần mộ. Ở nhiều gia đình Việt, vào dịp giỗ, người ta ra thăm mộ, thắp hương, và có nhà xây lại mộ, dựng bia sau một thời gian. Trong các gia đình Do Thái, đó thường là lễ dựng bia (unveiling), khi tấm bia được làm lễ và tấm vải phủ được gỡ ra. Lễ này thường diễn ra trong năm đầu hoặc vào cuối năm đầu, bất cứ lúc nào sau tuần shiva; phong tục mỗi nơi một khác, và gia đình định ngày cùng vị rabbi và nghĩa trang. Nghi lễ có thánh vịnh và lời cầu nguyện, và bất cứ ai gia đình chọn đều có thể gỡ tấm vải. Có rabbi hoan nghênh một bài điếu văn, trong khi hướng dẫn của phái Cải cách gợi ý thay vào đó một hai câu chuyện ngắn, đầy yêu thương. Hãy hỏi vị rabbi điều gì phù hợp.

Ở Nam Phi, nhiều gia đình, không chỉ người Do Thái, làm lễ dựng bia mộ; có nhà chỉ đơn giản tụ họp bên mộ vào ngày tròn năm, không định gì ngoài mang hoa tới. Bài nói dưới đây là của một người cháu gái trong ngày dựng bia mộ cho ông, khoảng hai phút khi đọc thành tiếng.

Cảm ơn mọi người đã ra đây giữa buổi sáng nắng thế này. Ông mà còn thì chắc đã càm ràm về cái nắng, rồi đưa cái nón của ông cho ai đó.

Cả nhà mất gần một năm mới thống nhất được sẽ khắc gì lên bia mộ của ông. Con được nhờ đọc dòng chữ ấy cho mọi người nghe, và kể vì sao cả nhà chọn nó.

Bên dưới tên ông, năm sinh và năm mất, bia ghi: “Còn kịp mà. Ngồi xuống đã.”

Đó là câu ông nói với từng người trong nhà mình ngay ở cửa nhà ông. Mình tới muộn, thở không ra hơi, xin lỗi vì kẹt xe, và ông cầm giúp cái mũ bảo hiểm rồi nói: “Còn kịp mà. Ngồi xuống đã.” Ông nói câu đó với bố con vào buổi sáng đám cưới, khi bố đi tới đi lui ngoài hiên chờ giờ đón dâu. Ông nói câu đó với con vào đêm trước kỳ thi đầu tiên. Ông nói câu đó với cả anh thợ sửa ống nước.

Nhà mình từng có những ý khác. Bà muốn một câu thơ. Chú con muốn khắc “Con cháu thành kính ghi ơn”, câu ấy đúng, và cũng có trên nửa số bia mộ ở hàng này. Cuối cùng bà nói đúng điều ông sẽ nói: chuyện này kéo dài quá rồi, cả nhà nên ngồi xuống. Vậy là nhà mình chọn câu của ông.

Con thích việc những chữ ấy nằm ở đây, nơi người ta đi ngang vội vã với bó hoa và chùm chìa khóa xe. Người lạ sẽ đọc chúng. Biết đâu vài người sẽ đi chậm lại.

Ông ơi, bia đã dựng xong rồi. Còn kịp mà. Tụi con sẽ ngồi với ông một lát.

Đọc to dòng chữ trên bia, và nói vì sao gia đình chọn nó, là cách riêng của bài nói này. Ở một số lễ dựng bia của người Do Thái, vị rabbi đọc dòng chữ như một phần của nghi lễ, nên hãy hỏi trước ai sẽ đọc. Cách này hiệu quả vì tấm bia là thứ mọi người đang cùng nhìn. Nếu bia nhà bạn chỉ có tên và năm sinh năm mất, hãy nói vì sao gia đình chọn nơi này. Cùng bố cục ấy có thể làm thành lời phát biểu ngày dựng bia cho mẹ hay cho bà: đọc câu của bà trên bia, và kể câu chuyện đằng sau nó.

Lời cảm ơn của gia chủ: mở đầu và khép lại bữa cơm giỗ

Gia chủ nói nhiều lần, mỗi lần một chút. Ở nhiều đám giỗ của người Việt, khi đã cúng xong, gia chủ, thường là người con trưởng hay người đứng ra lo giỗ, nói vài lời cảm ơn họ hàng và bà con lối xóm rồi mới mời mọi người vào mâm. Ở Nhật, gia chủ chào khách bốn lần: lúc mở đầu và kết thúc buổi lễ, và lúc bắt đầu và kết thúc bữa ăn. Một trang hướng dẫn nghi thức của Nhật (bằng tiếng Nhật) khuyên mỗi lần dài nhiều nhất một phút, một thói quen tốt ở bất cứ đâu. Dưới đây là lời của gia chủ cho một buổi giỗ, viết cho người mẹ; hãy đổi tên và cách xưng hô, và đến lễ 49 ngày thì đổi “tròn một năm” thành “tròn bốn mươi chín ngày”.

Lời chào đón, khoảng 30 giây.

Kính thưa các bác, các cô chú, cùng bà con họ hàng và xóm giềng. Hôm nay tròn một năm ngày mẹ chúng tôi, bà [Tên], qua đời, và điều duy nhất gia đình chắc chắn là muốn những người từng thương mến mẹ lại được ngồi chung một nhà. Có người đi đường xa mới về được, có người suốt từ hôm ấy tuần nào cũng gõ cửa nhà tôi. Gia đình xin cảm ơn tất cả. Lát nữa xin mời cả nhà dùng cơm, nhưng trước đó, tôi muốn được nghe mọi người kể đôi điều.

Mời người khác nói.

Năm qua, nếu ai chợt nhớ ra điều gì về mẹ, một câu mẹ hay nói hay một nơi từng đi cùng mẹ, thì giờ là lúc kể cho cả nhà nghe. [Dì Ba], dì biết mẹ lâu nhất. Dì mở lời giúp con nhé?

Hãy nhờ người đầu tiên ấy từ vài hôm trước, để lời mời không rơi vào một căn phòng im phăng phắc.

Nâng ly, hoặc một phút lặng.

Xin mọi người nâng ly, hay chỉ cầm ly trên tay, hay cúi đầu, tùy theo cách của mỗi người. Để tưởng nhớ [Tên], và để cảm ơn mọi người ở đây, những người đã đỡ gia đình đi hết một năm này.

[Một khoảng lặng ngắn.] Xin cảm ơn.

Ở Nhật, ly rượu tưởng niệm gọi là kenpai, và đó không phải lời chúc tụng: ly được nâng lặng lẽ ngang ngực và không bao giờ cụng. Thường thì một người họ hàng lớn tuổi đứng ra mời chứ không phải gia chủ; ở buổi chỉ có người nhà, gia chủ có thể tự mời, hoặc bỏ phần này. Nếu bạn là gia chủ, hãy nhờ một người chú hay người cô từ trước ngày ấy khá lâu.

Lời khép lại, dưới 30 giây.

Cảm ơn mọi người về ngày hôm nay, và về tất cả những gì đã làm cho gia đình từ sau đám tang. Mẹ mà nhìn mâm cỗ này chắc lại chê nấu nhiều quá, rồi bắt ai về cũng phải mang theo một ít, nên lúc về xin mọi người cầm theo chút lộc. Xin mọi người đi đường cẩn thận. Và đừng đợi có giỗ mới ghé chơi nhà.

Nếu không ai lên tiếng. Cứ để khoảng lặng ở đó; một căn phòng yên ắng, đầy những người từng thương một người, không phải là thất bại. Rồi tự mình nói trước, bằng một câu chuyện bạn đã giữ lại, hoặc quay sang người bạn đã nhờ từ trước. Nếu mọi người vẫn chưa muốn nói, hãy nhẹ nhàng bảo: “Vậy mình dùng cơm đã, lát uống trà rồi kể cho con nghe sau.” Thường thì mười phút sau, tay cầm chén trà, người ta mới tìm ra câu chuyện của mình.

Khi bạn là khách được mời nói đôi lời

Một người khách được mời nói vài lời, ngay tại chỗ hay được báo trước một ngày, chỉ có một việc: trao cho gia đình một mảnh của người ấy mà họ chưa có. Đây là lời của một đồng nghiệp trong bữa cơm giỗ đầu, chưa tới một phút khi đọc thành tiếng.

Tôi là Hà. Tôi làm cùng anh Dũng ở kho hàng mười một năm.

Chị Liên, cháu Tuấn, cháu Nhi: ngày nào anh ấy cũng nhắc tới mọi người, nên tôi thấy mình biết mọi người rõ hơn nhiều so với mọi người biết tôi.

Một chuyện thôi. Cứ tới tháng Chạp, anh lại mang lên chỗ làm một hộp mứt gừng mẹ anh làm, đặt lên cái bàn chung, rồi dán lên nắp một mẩu giấy: “Cứ đếm đi. Tôi đếm rồi.” Chưa ai lấy quá hai miếng. Có một lần tôi lấy ba miếng, và tới giờ ăn trưa là anh biết. Anh không nói một lời nào. Sáng hôm sau, trên bàn phím của tôi có đúng một miếng mứt gói trong khăn giấy, kèm mẩu giấy: “Miếng thứ tư của chị.”

Tôi chỉ muốn nói vậy thôi. Cảm ơn gia đình đã cho chúng tôi đến hôm nay.

• Nói với gia đình. Gọi tên họ, và nói trong một câu người ấy là ai với bạn, để họ biết bạn là ai.
• Một câu chuyện. Chọn một chuyện có thể họ chưa nghe: ở chỗ làm, ở câu lạc bộ, từ trước khi họ ra đời.
• Không khuyên bảo. Không khuyên về nỗi đau, và không nói người ấy hẳn sẽ muốn thế nào.
• Không so sánh mất mát. Cha của chính bạn, hay một người còn khổ hơn: hãy để dành cho một hôm khác.
• Ngồi xuống trong vòng một phút. Khoảng 120 chữ. Nếu bạn được mời mà không được báo trước, tên của bạn và câu chuyện là quá đủ.

Tin nhắn gửi trong ngày giỗ

Không phải ai cũng có mặt bên mâm cơm, và vài người gần với nỗi mất mát nhất, người mẹ đã mất chồng, người anh ở xa, sẽ trải qua chính ngày ấy một mình. Với họ, một tin nhắn quan trọng hơn bất cứ bài phát biểu nào.

Một tin nhắn ngày giỗ chu đáo có bốn phần và chỉ dài vài dòng: tên người đã khuất, một kỷ niệm, hôm nay mình nghĩ tới bạn, và không cần trả lời. Có tên, hay cách cả nhà vẫn gọi người ấy, vì người ta dần thôi nhắc tới và gia đình nhận ra điều đó. Có phần cuối, vì một người đang đau mà phải trả lời từng tin nhắn là đang bị giao thêm việc. Dưới đây là tám ví dụ, theo người bạn viết cho và thời điểm; hãy thay những chữ trong ngoặc vuông bằng chữ của bạn.

• Gửi mẹ, sau khi ba mất. “Mẹ ơi, hôm nay giỗ đầu ba. Con cứ thấy ba [ngồi pha trà ngoài hiên, không cho ai đụng vào bộ ấm]. Cả ngày hôm nay con nghĩ tới mẹ. Mẹ không cần gọi lại đâu; tan làm con ghé.”
• Gửi một người bạn. “[Tên] ơi, mình biết hôm nay là giỗ đầu [mẹ] cậu. Mỗi lần [đi ngang hàng bánh cuốn đầu phố Hàng Gà] mình vẫn nhớ tới bác. Hôm nay mình nghĩ tới cậu. Cậu không phải nhắn lại đâu.”
• Gửi anh, chị hay em. “Hôm nay em nghĩ tới ba, và nghĩ tới anh. Mỗi lần [lùi xe vào chỗ hẹp], em lại nghe ba nói ‘[Còn rộng chán, cứ lùi đi]’. Không cần trả lời đâu. Em chỉ không muốn anh một mình trong ngày này.”
• Lễ 49 ngày. “Hôm nay tròn bốn mươi chín ngày [bác] mất. Cả buổi sáng mình cứ nhớ [tiếng cười của bác trong đám cưới tụi mình]. Mình nghĩ tới cậu và cả nhà. Không cần nhắn lại gì đâu.”
• Giỗ đầu. “Hôm nay tròn một năm. Gần như tuần nào cũng có người kể cho mình một chuyện về [Tên], và tuần này là [lần chú chạy xe máy ra tận Vũng Tàu mà quên gạt chân chống]. Mình nghĩ tới bạn. Không cần trả lời đâu.”
• Gửi người thân ở xa. “Em biết anh muốn được về với cả nhà trong ngày giỗ [Tên] hôm nay. Tụi em sẽ kể chuyện của anh về [con chó và mâm xôi gấc ngày cưới] trong bữa cơm, và lát nữa em gửi anh tấm ảnh cả nhà. Nghĩ tới anh, ở tận nơi xa ấy.”
• Gửi một đồng nghiệp. “Mình biết hôm nay là giỗ đầu [bố bạn]. Có ly cà phê trên bàn bạn đó, và nếu trưa nay bạn muốn đi bộ một vòng, mình rảnh.”
• Một bài đăng công khai, của gia đình. “Hôm nay tròn một năm gia đình mất [Tên]. Sáng nào mẹ vẫn [pha hai ly cà phê]. Cảm ơn tất cả những ai vẫn hỏi thăm gia đình rất lâu sau đám tang. Nếu ai có một câu chuyện về [ba], gia đình rất mong được đọc ở đây.”

Những câu dễ làm đau trong ngày này. “Thời gian sẽ chữa lành.” “Chắc giờ bạn đã đỡ hơn rồi.” “Mình hiểu hết cảm giác của bạn.” Câu nào cũng đòi người đang đau phải đồng ý với bạn, đúng vào ngày mà chỉ đồng ý thôi cũng đã là việc nặng nhọc.

Hãy gửi vào buổi sáng, đúng ngày. Nếu được, hãy hứa một việc bạn thật sự sẽ làm, và nói rõ ngày: “Thứ Năm này mình mang cơm tối qua.” Trước khi đặt điện thoại xuống, hãy ghi ngày giỗ năm sau vào lịch, kèm tên người đã khuất; năm sau sẽ ít người còn ghi lại hơn. Giỗ tính theo âm lịch nên mỗi năm rơi vào một ngày dương lịch khác; với gia đình giữ ngày theo lịch Do Thái cũng vậy, nên hãy hỏi gia đình ngày của năm sau. Trước giỗ đầu còn có cái Tết đầu tiên, và kiểu tin nhắn này cũng giúp được lúc ấy; bài Tết đầu tiên không có người thân có những ví dụ cho dịp đó.

Cho những người thân không về được

Buổi họp mặt nào cũng vắng một người, ngoài người được tưởng nhớ: người cô định cư ở nước ngoài, người ông yếu quá không đi xa được. Nếu bạn có nói đôi lời, họ vẫn có thể nghe lại bằng chính giọng của bạn. Hãy ghi âm lại sau khi khách đã về hết, rồi gửi cho họ thành một lá thư trên Goodbye App. Mỗi lá thư ở đó gồm lời bạn viết và một bản ghi âm, đi qua email tới những người bạn chọn. Ngày và giờ thư đi do bạn tự đặt theo giờ của mình, nên thư có thể đi ngay tối nay, hoặc sáng mai. Nếu bạn muốn bản ghi nghe ra giọng bạn chứ không phải tiếng ồn dưới bếp, bài ghi âm giọng mình cho gia đình có cách làm đơn giản. Ứng dụng không phát được gì ngay tại buổi họp mặt; nó dành cho những người đã không có mặt.

Bạn cũng có thể viết trước. Trong tuần lặng lẽ sau ngày giỗ, hãy viết vài dòng về năm nay cho người cha hay người mẹ còn ở lại, hoặc cho anh chị em, rồi hẹn cho thư đi vào tuần mà ngày ấy quay lại; giỗ tính theo âm lịch, nên hãy tra ngày dương của lần giỗ năm sau trước khi hẹn. Bạn có thể hẹn ngày gửi một lá thư xa đến 30 năm. Mỗi lá thư chỉ được gửi một lần, nên giỗ năm sau là một lá thư riêng, và năm sau nữa là một lá khác.

Bạn dùng miễn phí, bằng một trong 15 thứ tiếng, trên web và Android, và thư vẫn riêng tư cho tới khi được gửi. Cơ chế bảo vệ khi ngưng hoạt động thì không bắt buộc; nếu bạn bật nó, thư cũng có thể đi sớm hơn, một khi tài khoản đã lặng im đủ số ngày bạn chọn, trong khoảng 3 đến 45 ngày. Và nếu bạn đã bắt đầu nghĩ tới những ngày giỗ mà chính gia đình mình sẽ giữ vào một ngày nào đó, những lá thư “mở khi tôi qua đời” là một chỗ nhẹ nhàng để bắt đầu.

Câu hỏi thường gặp

Nên nói gì trong ngày giỗ? Tên người đã khuất, một kỷ niệm về họ, và rằng bạn đang nghĩ tới người phải trải qua ngày ấy. Vậy là đủ. Gia đình không cần bạn nói điều gì sâu sắc; họ cần biết rằng có một người khác cũng đang nhớ ngày này.

Có nhất thiết phải làm cỗ, mời khách không? Không. Nhiều gia đình đánh dấu ngày này một cách lặng lẽ: một mâm cơm nhỏ trong nhà, một lần ra thăm mộ, một cuộc gọi giữa anh chị em, một lần đi dạo con đường người ấy thích, hoặc không định gì cả. Nhiều gia đình Hồi giáo không tổ chức họp mặt vào những ngày cố định, và nhiều gia đình khác cũng vậy. Một buổi họp mặt là một cách để giữ ngày ấy, không phải thước đo của tình thương.

Ai phát biểu trong lễ 49 ngày? Ở phần lớn các gia đình, đó là gia chủ: người con trai, con gái, người vợ hay người chồng còn ở lại, hoặc ai là người đã gọi mọi người về. Người khác chỉ nói nếu gia chủ mời.

Lời phát biểu ngày giỗ nên dài bao lâu? Một đến ba phút cho người nói chính, tức khoảng 130 đến 390 chữ nếu đọc chậm, chừng 130 chữ một phút. Khách được mời nói thì nên dưới một phút.

Có được cười không? Được. Phần lớn mọi người đã sẵn sàng cho tiếng cười hơn hồi đám tang. Hãy để tiếng cười đến từ chính người đã khuất, chứ không phải từ một câu đùa bạn mang theo, và nối tiếp nó bằng một điều thật, để mọi người nhẹ nhàng lắng xuống lại.

Ngày giỗ tính từ ngày mất hay từ ngày an táng? Phần lớn các truyền thống tính từ ngày mất, và người Việt tính giỗ theo ngày mất âm lịch. Shloshim, 30 ngày đầu của người Do Thái thì tính từ ngày an táng, còn month's mind của Công giáo có thể tính theo cả hai. Ngày âm lịch và ngày theo lịch Do Thái xê dịch mỗi năm, nên hãy hỏi cha xứ, vị rabbi, nhà chùa hay các bậc cao niên trong nhà ngày của năm nay.

Người khác đọc thay tôi được không? Được. Hãy viết ra trọn bài, in chữ thật to. Trước khi bắt đầu, đưa một bản cho người bạn tin cậy, để họ đọc tiếp nếu bạn nghẹn giọng, hoặc đọc thay bạn cả bài. Bạn có thể nói ngay từ đầu: “Anh trai tôi sẽ đọc bài này thay tôi.” Những cách trong bài cách đọc điếu văn mà không bật khóc vẫn dùng tốt y như vậy một năm sau.

Có nên đăng bài về ngày giỗ lên mạng xã hội không? Nếu đó là người trong nhà bạn, một bài đăng trong ngày cho mọi người một chỗ để cùng kể chuyện. Nếu đó là nỗi mất mát của người khác, hãy để gia đình đăng trước, và bình luận dưới bài của họ thay vì tự mở một bài riêng.