Nói với con rằng có người đã mất: nói thế nào ở từng tuổi

Bạn hẳn không có nhiều thời gian. Một người trong nhà vừa mất, đứa trẻ đang ở phòng bên hay đang ngồi sau xe, và điều bạn cần lúc này không phải là một lý thuyết về việc trẻ con hiểu cái chết thế nào. Bạn cần một câu nói được trọn vẹn, không vỡ ra ở giữa. Giải thích cái chết cho một đứa trẻ bốn tuổi là một chuyện khác hẳn với một đứa chín tuổi, và bài này đưa cho bạn những lời cụ thể cho từng tuổi.

Nói với con rằng có người đã mất là một cuộc nói chuyện, không phải một lời thông báo, nên bài này bắt đầu bằng câu đầu tiên. Rồi những lời cho từng tuổi, từ đứa còn chập chững đến đứa đã lớn, bốn cuộc nói chuyện ghi lại trọn vẹn, câu trả lời thật cho bốn điều trẻ hay hỏi, những cách nói nên tránh, một bảng để quyết chuyện cho con dự lễ tang, những tuần đầu sẽ ra sao, và tìm ai để nhờ giúp.

Đây là hướng dẫn cho một cuộc nói chuyện, không phải lời khuyên y khoa. Những nơi hỗ trợ ở phần cuối là những người làm việc này hằng ngày, và gọi cho họ ngay trong tuần đầu là chuyện bình thường, không phải dấu hiệu có gì sai.

Câu đầu tiên, và vì sao trong đó phải có từ chết

Câu mở đầu mẫu mực nhất từng được in ra là của Dougy Center, trung tâm hỗ trợ trẻ em có người thân qua đời ở Portland, bang Oregon, Mỹ:

Con à, mẹ có một tin rất buồn. Ba đã chết. Tim ba ngừng hoạt động. Ba bị nhồi máu cơ tim và các bác sĩ không chữa được tim cho ba.

Bốn câu. Nó báo trước cho đứa trẻ rằng có chuyện đang tới, nói ra sự thật kèm từ chết ngay ở câu thứ hai chứ không phải câu thứ mười, giải thích chuyện chết bằng một hình ảnh đứa trẻ hình dung được, và gọi tên nguyên nhân để đứa trẻ không phải tự nghĩ ra một nguyên nhân khác.

Hãy nói chết, đừng nói vòng. Child Bereavement UK, một tổ chức từ thiện ở Anh, gói lại trong một dòng: hãy dùng đúng những từ thật, chết và đã chết. Trong tiếng Việt, từ thật ấy là chết. Mất là cách nói thường ngày nhẹ hơn và cả nhà đều dùng, nhưng với một đứa nhỏ, mất còn có nghĩa là thất lạc, nên lần đầu tiên hãy nói cả hai: ông đã mất, nghĩa là ông đã chết. Một đứa trẻ chỉ nghe rằng ông bị mất sẽ muốn biết ai đang đi tìm ông.

Dựng câu nói theo bốn phần, rồi ngừng lại.

Gọi tên căn bệnh, nếu có bệnh. Dougy Center nói rất rõ: nếu người ấy chết vì ung thư hay ung thư máu, hãy nói đúng tên bệnh, đừng chỉ nói là ông ốm nặng. Một đứa trẻ học được rằng ốm là thứ làm người ta chết sẽ có thêm một nỗi sợ chờ sẵn cho lần cảm sốt tiếp theo trong nhà, kể cả lần của chính nó.

Hãy nói với con hôm nay, và hãy tự bạn nói. Cũng hướng dẫn ấy khuyên nói với trẻ càng sớm càng tốt, để trẻ nghe từ một người nó tin, chứ không phải từ một đứa trẻ khác, từ một cuộc điện thoại nghe lỏm hay từ một cái điện thoại.

Nói ít hơn những gì bạn đã chuẩn bị, rồi nói chuyện gì sẽ xảy ra tiếp. Hãy giải thích ngắn gọn và để câu hỏi của trẻ quyết định phần còn lại. Rồi một câu về chính ngày hôm nay của trẻ: ai sẽ đón con, tối nay con ngủ ở đâu, ai trông con. Câu hỏi riêng đầu tiên sau một cái chết thường là một câu rất thực tế, và trả lời trước khi trẻ hỏi là bạn đã đỡ cho trẻ phải hỏi.

Những cách mở đầu nên tránh. Không mở đầu bằng một lời dặn về cách cư xử, kiểu con phải cứng rắn lên hay con phải mạnh mẽ thay mẹ. Không mở đầu bằng một câu hỏi (“con có biết chuyện gì vừa xảy ra không?”), vì như thế là đẩy việc đoán sang cho trẻ. Và không mở đầu bằng một lời hứa rằng rồi mọi chuyện sẽ ổn.

Nói thế nào ở từng tuổi: giải thích cái chết cho trẻ từ tuổi chập chững đến tuổi lớn, kèm lời nói cụ thể

Bảng dưới đây dựa trên một khung duy nhất. Bác sĩ nhi khoa David J. Schonfeld, trong một bài trên Journal of Pediatric Health Care năm 1993, đã nêu bốn khái niệm một đứa trẻ phải đi tới trước khi cái chết có nghĩa như nó có nghĩa với người lớn. Không thể đảo lại: chết là mãi mãi, và khác với các nhân vật trên màn hình chết rồi sống lại, không ai trở về. Dứt hẳn: mọi hoạt động của thân thể đều dừng, nên người ấy không nhìn, không nghe, không thấy lạnh và không thấy đau. Không ai tránh được: cái gì sống rồi cũng chết. Nguyên nhân: trẻ cần được dẫn tới nguyên nhân thật, vì nguyên nhân trẻ tự nghĩ ra thường là chính nó.

Một lời về các mốc tuổi. Mỗi tài liệu đáng tin lại chia tuổi thơ một kiểu, nên các dòng dưới đây là một bản tổng hợp, dựng sao cho mỗi mốc có lời nói đi kèm, chứ không phải một chuẩn mực, và con bạn có thể thuộc dòng trên hoặc dòng dưới so với tuổi thật. Child Bereavement UK, tổ chức chăm sóc giảm nhẹ VIDAS ở Milan và dịch vụ tâm lý Unobravo của Ý đều công bố cách chia mốc riêng của họ và đều đáng đọc.

Lời lưu ý quan trọng hơn cả cái bảng. Schonfeld viết rằng trẻ đi tới những khái niệm này trung bình trong khoảng năm đến bảy tuổi, rằng khác biệt giữa những đứa trẻ cùng tuổi là rất lớn, và rằng trẻ có xu hướng thụt lùi khi căng thẳng. Một cái chết trong nhà thì bao giờ cũng căng thẳng, nên, như ông nói, trẻ dễ xử sự như thể hiểu về cái chết non hơn chính mình đúng vào lúc trẻ cần hiểu chín chắn nhất.

Bốn câu hỏi hơn hẳn việc đoán theo ngày sinh. Schonfeld đưa ra bốn câu để hỏi chính đứa trẻ, mỗi câu cho một khái niệm, để biết đứa trẻ này thật ra đang ở đâu. Hãy hỏi vào một lúc yên tĩnh và nghe, đừng sửa ngay tại chỗ:

1. Khi một người chết, người đó có sống lại được không? (không thể đảo lại)
2. Sau khi chết thì chuyện gì xảy ra với người ta? Người ta còn nhìn, còn nghe, còn thấy đau được không? (dứt hẳn)
3. Vì sao người ta chết? (nguyên nhân)
4. Ai thì chết? Có phải rồi ai cũng chết không? (không ai tránh được)

Một đứa sáu tuổi trả lời rằng người ta chết vì không ngoan thì cần nói về nguyên nhân trước mọi chuyện khác.

Bốn cuộc nói chuyện trọn vẹn, từng lời: một cái chết bất ngờ với đứa bốn tuổi, một bệnh dài với đứa bảy tuổi, mẹ với đứa mười tuổi, anh trai với một đứa đã lớn

Một cái chết bất ngờ nói với đứa bốn tuổi, một bệnh dài nói với đứa bảy tuổi, cái chết của mẹ nói với đứa mười tuổi, và cái chết của anh trai nói với một đứa đã lớn. Những đứa trẻ trong các ví dụ đều là hư cấu, những câu chúng nói là những câu trẻ con thật sự hay nói, và từng lời ở phần của bạn đều để bạn sửa lại thành lời của mình. Hãy đọc to một lần cuộc nói chuyện bạn cần, để lời nằm trong miệng bạn chứ không nằm trên màn hình.

1. Một cái chết bất ngờ, với đứa bốn tuổi. Ông ngoại của bé mất trong đêm.

Bạn. Linh, lại đây ngồi với mẹ. Mẹ có một tin rất buồn. Đêm qua ông đã mất, ông đã chết. Tim ông ngừng hoạt động và các bác sĩ không làm cho tim ông đập lại được. Khi một người chết, người đó ngừng hoạt động hoàn toàn và không hoạt động lại được nữa. Nên ông sẽ không về, và mình sẽ không gặp ông nữa.

Linh. Mai mình sang nhà ông được không?

Bạn. Được. Ông sẽ không có ở đó, vì ông đã chết. Bà sẽ ở đó, bà sẽ rất buồn, và bà sẽ mừng khi thấy con.

Linh. Ông có lạnh không mẹ?

Bạn. Không. Khi một người chết thì người đó không cảm thấy gì nữa cả. Không thấy lạnh, cũng không thấy đau.

Linh. Con ăn bánh được chưa?

Bạn. Được. Và con muốn hỏi mẹ về ông lúc nào cũng được. Tối nay mẹ cho con đi ngủ, mai mẹ đưa con đi học, và cả tuần này mẹ ở nhà.

Nó sửa đúng một điều bé đang tin, rằng ông đang ở đâu đó và thấy lạnh, rồi trả lời câu hỏi về cái bánh mà không hề đổi giọng. Quay lại chuyện cái bánh không có nghĩa là bé không nghe thấy. Tuần này bé sẽ hỏi lại tất cả những câu đó, và câu trả lời không nên khác đi.

2. Một bệnh dài, với đứa bảy tuổi. Bà nội của bé bị ung thư máu hai năm và bé biết bà đang bệnh.

Bạn. Bảo, ngồi với bố một lát. Bố có tin buồn về bà. Sáng nay bà mất ở bệnh viện, có ông và bố ở đó. Bệnh ung thư máu đã làm người bà yếu quá, và cuối cùng người bà ngừng hoạt động.

Bảo. Nhưng bà có thuốc mà bố.

Bạn. Đúng. Thuốc có tác dụng suốt một thời gian dài và cho nhà mình thêm hai năm với bà, rồi thuốc không còn tác dụng nữa. Không phải vì bà làm gì sai, cũng không phải vì ai làm gì sai.

Bảo. Ung thư máu có lây không bố? Con có bị không?

Bạn. Không. Ung thư máu là bệnh ở các tế bào máu, bắt đầu từ trong tủy xương, chỗ trong người làm ra máu. Con không lây được từ ai cả và không ai truyền nó cho bà. Nó không giống cảm sốt một chút nào, và gần như mọi bệnh bố con mình mắc thì đều khỏi.

Bảo. Lần trước con không vào thăm bà.

Bạn. Bố biết. Chuyện đó không làm bệnh của bà thay đổi một chút nào. Bà biết con thương bà, và lần nào bố cũng nói với bà. Rất nhiều người cũng mong mình đã vào thăm thêm một lần. Bố cũng mong như vậy.

Nó gọi tên căn bệnh, tách nó ra khỏi mọi lần cảm sốt bé sẽ mắc mùa này, và nhận lấy nỗi tự trách mà bé hé ra ở câu cuối, không tranh luận để bắt bé thôi cảm thấy thế. Bé nói câu quan trọng nhất sau cùng, và đó là chuyện bình thường.

3. Mẹ, với đứa mười tuổi. Câu nói, sự thật và những câu trả lời thực tế. Ở đây không có gì cần trang trí.

Bạn. Nam, bố phải nói với con một chuyện rất buồn và bố sẽ nói ngay. Chiều nay mẹ mất ở bệnh viện. Tim mẹ ngừng đập, các bác sĩ đã cấp cứu rất lâu, và không làm tim mẹ đập lại được.

Nam. Không. Thứ Ba mẹ vẫn bình thường mà.

Bạn. Đúng. Chuyện xảy ra rất nhanh và không ai ngờ, cả các bác sĩ cũng không. Con muốn biết gì bố cũng nói, hôm nay hay một tháng nữa, và điều gì bố không biết thì bố sẽ nói là bố không biết.

Nam. Rồi ai đưa con đi học?

Bạn. Bố. Thứ Hai và mọi ngày sau đó. Không có gì thay đổi về chỗ con ở hay người trông con.

Nam. Con có phải kể cho mọi người không?

Bạn. Không. Tối nay bố sẽ nhắn cho cô chủ nhiệm để con không phải là người nói ra chuyện này. Con muốn kể cho ai thì kể, lúc nào thì kể, và không kể cho ai cũng được.

Sự thật trước, rồi hai điều một đứa mười tuổi thường cần nhất: sự thật về cái chết, và sự liền mạch của chính đời nó. Câu hỏi về việc có phải kể cho mọi người là câu người lớn hay quên, và nhận lấy việc ấy thay cho con thì gần như bao giờ cũng đúng.

Cũng câu mở đầu ấy, khi người mất là bố của con. Hình câu không đổi và thứ tự cũng không đổi. Chỉ nguyên nhân và tên người là khác:

Nam, mẹ phải nói với con một chuyện rất buồn và mẹ sẽ nói ngay. Chiều nay ba mất ở bệnh viện. Sáng nay ba bị đột quỵ, là một tổn thương xảy ra rất nhanh ở trong não, và các bác sĩ không chữa được chỗ tổn thương đó. Ba không tỉnh lại nữa và ba không đau. Thứ Hai và mọi ngày sau đó mẹ đưa con đi học, và không có gì thay đổi về chỗ con ở hay người trông con.

4. Anh trai, với một đứa đã lớn. Hướng dẫn của Child Bereavement UK về cái chết của anh chị em ruột định hình cuộc nói chuyện này: cũng những lời thẳng thắn ấy, một nỗi tự trách rất riêng được gọi tên trước khi nó được nói ra, và một vị trí đã đổi khác trong gia đình.

Bạn. Hà, lại đây ngồi với mẹ. Sáng nay anh Đức mất. Mẹ sẽ kể với con đúng những gì đã xảy ra, đúng như mẹ đang kể với người lớn. Sáng nay anh ngã ở sân bóng. Tim anh ngừng đập và đội cấp cứu không làm tim anh đập lại được. Các bác sĩ nghĩ tim anh có một chỗ bất thường mà không ai biết, và tuần này họ sẽ nói thêm cho nhà mình. Đó là tất cả những gì mẹ biết lúc này. Mẹ biết thêm gì thì con biết thêm, ngay trong ngày mẹ biết.

Hà. Tuần trước con nói với anh những câu rất tệ.

Bạn. Mẹ muốn nói về chuyện đó trước khi con mang nó đi theo. Không có câu nào con nói với anh, và không có điều gì con từng nghĩ về anh, liên quan đến việc anh chết. Anh chị em nói với nhau những câu rất tệ. Chuyện này không phải là vì thế.

Hà. Con không biết con phải làm gì.

Bạn. Không có việc gì con phải làm và không có cảm giác nào con phải có. Mẹ cũng đang đau vì anh, và trong nhà này con không phải chịu một mình. Tuần này sẽ có người nói với con những câu rất lạ, và sẽ có người hỏi bây giờ con có phải là con một không. Con không bao giờ phải trả lời câu đó.

Nó đối xử với con như người lớn về mặt sự thật, vì Schonfeld cảnh báo rằng người lớn hay nghĩ sai rằng một đứa đã lớn, đã suy nghĩ được như người lớn, thì không cần giải thích gì thêm. Nó gọi nỗi tự trách ra trước thay vì đợi, và Child Bereavement UK khuyên hãy nói thành tiếng rằng bạn cũng đang đau, để con không phải ngồi dỗ một người lớn đang giả vờ là mình ổn. Câu cuối cho con quyền không trả lời câu hỏi về việc còn mấy anh em, một trong những câu cô độc nhất mà người ta hỏi một đứa trẻ vừa mất anh chị em mình.

Bốn câu trẻ hay hỏi, và câu trả lời thật: có phải lỗi của con, bố mẹ cũng chết à, ông đang ở đâu, con còn nói chuyện với ông được không

1. Có phải lỗi của con? Phần lớn trẻ không bao giờ hỏi câu này thành tiếng. Schonfeld gọi cách hiểu nguyên nhân của trẻ nhỏ là lối nghĩ phép thuật, thường được chính người lớn củng cố mà không hay, và viết rằng trẻ dễ tự nhận lấy trách nhiệm về một cái chết bằng cách quyết rằng những ý nghĩ xấu của mình, hay một việc chẳng liên quan gì, đã gây ra nó. Lời khuyên của ông là hãy cứ cho rằng nỗi tự trách ấy có ở đó, kể cả khi đứa trẻ không thể nào dính dự phần nào, và hãy tự bạn nêu nó ra. Lời ông gợi ý đại ý như sau:

Rất nhiều đứa trẻ bác gặp, những đứa vừa mất [bà], đã kể với bác rằng ở đâu đó trong lòng, chúng thấy có thể đây là lỗi của chúng, dù rõ ràng là không phải. Cả con và bác đều biết rằng ý nghĩ và cảm giác không làm một người chết được. Bác biết con không làm gì khiến bà chết. Nhưng bác muốn hỏi, có khi nào con cũng thấy như những đứa trẻ kia không?

Với đứa bốn tuổi thì ngắn hơn: “Không có điều gì con làm, điều gì con nói hay điều gì con mong gây ra chuyện này. Là vì bệnh của bà.” Nếu một đứa trẻ tin rằng người ta chết vì không ngoan, thì niềm tin đó vừa đổ lỗi cho nó về cái chết này vừa bảo nó rằng nó là người tiếp theo, nên hãy sửa thẳng. Khi người mất là anh chị em ruột, Child Bereavement UK gọi tên đúng nỗi sợ ấy và đúng câu trả lời ấy: đứa trẻ cần được nói rằng đây không phải lỗi của mình.

2. Bố mẹ cũng chết à? Cuốn sổ tay tiếng Tây Ban Nha miễn phí Hablemos de duelo, do nhà tâm lý trẻ em và vị thành niên Patricia Diaz Seoane viết cho Fundacion Mario Losantos del Campo ở Madrid, là thứ hữu ích nhất từng được in ra về câu hỏi này. Nó cảnh báo rằng cả hai câu trả lời ngắn đều phản tác dụng. Một chữ có gọn lỏn cho đứa trẻ một điều để lo ngay tối nay. Một chữ không gọn lỏn là một lời dối mà sau này trẻ sẽ phát hiện, và nó lấy đi của bạn thứ bạn cần nhất, là được tin. Điều sổ tay khuyên là đẩy nó ra xa: thừa nhận điều đó là thật, và đặt nó ở rất xa. Những câu mẫu của sổ tay, dịch sang tiếng Việt:

• “Có, con à, rồi mẹ cũng chết, nhưng còn rất, rất, rất lâu nữa.”
• “Mẹ sẽ chết khi con đã lớn lắm rồi và tự lo được cho mình.”
• “Tất nhiên rồi, con à. Nhưng lúc mẹ chết thì con đã lớn hơn bây giờ nhiều. Con đã làm biết bao nhiêu việc, đã học xong, có khi đã có gia đình riêng, và con đang đi làm.”

Trẻ sẽ nêu ngay điều hiển nhiên, vì đứa nào cũng biết một đứa trẻ khác có bố mất khi còn trẻ. Sổ tay trả lời cả chuyện đó: đúng là có như vậy, và thường thì người ta chết sau một thời gian rất, rất dài, hoặc khi bệnh rất, rất nặng. Rồi thêm nửa phần thực tế, phần mà không lời an ủi nào thay được. Hãy gọi tên người sẽ lo cho con: “Nếu có chuyện gì xảy ra với mẹ thì dì Quyên sẽ lo cho con, ở ngôi nhà này, và dì đã biết điều đó rồi.” Một người lớn được gọi tên làm dịu nhiều nỗi sợ hơn mọi câu nói về thời gian.

3. Ông đang ở đâu? Phần về thân thể là phần người lớn hay bỏ qua. Schonfeld viết rằng trẻ nhỏ nghĩ rất cụ thể và hiểu lời giải thích theo đúng mặt chữ, và ví dụ của chính ông là những đứa trẻ được nghe rằng thân thể được đặt vào một chiếc hòm, rồi sợ không dám đến lễ, vì không biết cái đầu thì đã ra sao. Vậy nên hãy tả đúng như nó là:

Cả người ông ở trong quan tài, nằm xuống. Thứ Bảy quan tài sẽ được đưa ra nghĩa trang và chôn xuống đất, hoặc được đưa vào lò hỏa táng, nơi hơi nóng rất lớn biến thân thể thành tro, rồi tro được đặt trong một chiếc hũ. Ông không cảm thấy gì trong những việc đó cả, vì ông đã chết.

Nửa còn lại là bất cứ điều gì nhà bạn tin. Schonfeld nói rằng những lời giải thích theo tín ngưỡng có thể chia sẻ với trẻ, nhưng không nên dựa vào chúng như cách giải thích duy nhất về cái chết. Lý lẽ của ông là trường hợp một đứa trẻ được nghe rằng Chúa thương em bé quá nên muốn đem em về làm thiên thần bên cạnh mình, lại cũng được nghe rằng nhà thờ là nhà của Chúa, rồi đứa trẻ cố tình làm những việc không phải trong nhà thờ để Chúa thấy mình không phải thứ làm thiên thần. Vậy nên hãy nói niềm tin của bạn như một niềm tin, bằng những lời nhà bạn vẫn dùng, sau sự thật chứ không thay cho sự thật, và đừng vay một niềm tin bạn không có chỉ vì nghe ra có vẻ an ủi. Dù nhà bạn tin gì thì hai điều này vẫn đúng: ông sẽ không về, và mình sẽ không gặp ông nữa. Khi bạn đã đi tới hết những gì mình biết, Sociedade Brasileira de Pediatria, hội nhi khoa Brazil, cho câu nói hay nhất có thể có trong hướng dẫn của họ về nỗi đau mất mát ở trẻ em: bố không biết, mình cùng tìm hiểu nhé.

4. Con còn nói chuyện với ông được không? Được. Ở rất nhiều nhà, nói chuyện với người đã mất không phải một sự ngộ nhận cần sửa, mà là việc cả nhà vẫn làm: trước bàn thờ, lúc thắp hương, khi mời ông bà về ăn cơm, ngoài mộ trong dịp tảo mộ, hay nói thành tiếng trong xe. Không có gì ở đó cần sửa cả, và một đứa trẻ bị bảo rằng làm thế là vớ vẩn thì mất cả người lẫn việc làm ấy cùng một lúc. Điều nên đặt bên cạnh là phần đúng dù nhà bạn tin gì, nói bằng những lời một đứa trẻ giữ được:

• “Được. Con muốn nói chuyện với ông lúc nào cũng được, nói ra miệng hay nói trong đầu, và con không cần kể với mẹ.”
• “Ông sẽ không về, và mình sẽ không gặp ông nữa. Nhưng nói chuyện với ông thì người ta vẫn làm suốt cả đời.”
• “Nếu con muốn nói gì với ông mà muốn có mẹ ở đó, con cứ sang gọi mẹ, lúc nào cũng được, kể cả nửa đêm.”

Rồi cho con một việc để làm với điều đó. Chào ông trước ảnh thờ mỗi tối. Giữ một chiếc hộp trong phòng con. Thắp một nén nhang cùng bạn. Đi thăm mộ nếu nhà bạn có lệ ấy. Hoặc để con viết cho ông: bài hướng dẫn viết thư cho người đã khuất viết cho người lớn, nhưng phần gợi ý về lòng biết ơn, những điều bạn chưa kịp cảm ơn họ, thì một đứa tám tuổi làm được nếu có người giúp một chút.

Những cách nói nên tránh, và nói gì thay vào đó

Đây không phải chuyện khéo hay không khéo, đây là chuyện nghĩa đen. Một đứa bốn tuổi nghe đúng điều bạn nói chứ không nghe điều bạn muốn nói, nên câu được chọn cho đỡ đau thường lại là câu phải đi tháo ra sáu tháng sau.

Nguyên tắc dựng bảng này không phải của riêng ai, nên đây là chỗ từng tổ chức đóng góp phần của mình. Child Bereavement UK nêu tên những lối nói vòng trong tiếng Anh của họ, như lost (đánh mất), passed away (đi rồi), gone to the stars (về với các ngôi sao) và gone to sleep (đi ngủ), và nói rằng những cách nói vòng nghe có vẻ tử tế hơn mà lại gây hiểu lầm. Memorial Sloan Kettering Cancer Center, bệnh viện ung thư ở New York, có hướng dẫn cho gia đình in cả bằng tiếng Nga, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Trung, và nêu tên passed (đi rồi) và went away (đi xa). Dougy Center nêu bốn lối nói vòng trong một dòng và là nơi khuyên gọi tên căn bệnh. Dòng về chuyện người đã mất trên ấy nhìn thấy con mang theo một lời cảnh báo của Pro Palliativ, dự án giáo dục của quỹ chăm sóc giảm nhẹ Vera ở Nga, nơi nhận thấy rằng hình ảnh an ủi về một người ông, người bà dõi theo từ trên cao thường gây lo lắng hơn là làm dịu, và nơi gọi tên hai lời dối ở xứ họ cần tránh: bà đang ở bệnh viện, và bà đi một chuyến đi xa. Những dòng còn lại là của tiếng Việt, và dựng theo cùng một nguyên tắc: gọi tên đúng những lời dối gây hại trong nhà mình.

Một lưu ý về chữ nghĩa trong lễ tang. Những chữ như an giấc ngàn thu hay yên nghỉ trên vòng hoa và trên bia mộ không phải lời dối, đó là lời của nghi lễ, và trẻ chỉ cần được giải thích: đó là cách người lớn viết cho đẹp, còn ông thì đã chết, chứ không phải đang ngủ.

Có nên cho con dự lễ tang? Một bảng để quyết

Hai điều thật trước đã. Schonfeld nói thẳng rằng có rất ít nghiên cứu về chuyện này và hướng dẫn của ông rút ra từ kinh nghiệm điều trị của chính ông. Còn Child Bereavement UK kể lại cả hai nửa từ chính những đứa trẻ: một số đứa không được hỏi ý đã nói với tổ chức rằng chúng rất hậm hực vì không được tham dự, kể cả khi người lớn quyết với ý tốt nhất, trong khi những đứa được chuẩn bị rồi dự lễ thì không hối tiếc vì đã dự. Cả hai nguồn đều không đặt ra một tuổi tối thiểu. Phong tục nơi bạn ở hay nếp nhà bạn có thể đặt ra một mốc, và đó là một câu hỏi khác với câu hướng dẫn trả lời; hướng dẫn nói rằng quyết định này thuộc về đứa trẻ và gia đình, không thuộc về một luật nào.

Khi việc con dự lễ gần như không phải một lựa chọn. Ở rất nhiều nhà Việt, cháu con nằm trong hàng chịu tang: con đội khăn, con đứng đáp lễ khi khách đến vái, con theo xe ra nghĩa trang, và họ hàng sẽ hỏi nếu con không có mặt. Nếu nếp nhà bạn là như vậy thì câu hỏi có hay không gần như đã có lời đáp, và phần bạn vẫn giữ được cho con là bốn thứ còn lại: kể trước thật chi tiết hôm ấy có gì, theo giờ; một người lớn được chỉ định mà việc duy nhất là trông con; quyền ra ngoài bất cứ lúc nào; và không bị bắt lạy hay chạm vào thân thể. Nếu nhà bạn còn băn khoăn giữa phong tục và sức của một đứa trẻ, hãy hỏi thầy hoặc cha xứ của nhà mình trước khi hỏi họ hàng.

Lời chuẩn bị. Đây là phần phần lớn người lớn bỏ qua và là phần quyết định ngày hôm ấy sẽ ra sao. Hãy nói ở nhà, hôm trước, với những chi tiết của riêng nhà bạn. Lời dưới đây tả một lễ tang làm ở nhà theo nếp phổ biến, quan tài đã đóng nắp, kéo dài vài ngày. Nhà theo Công giáo thì thêm thánh lễ ở nhà thờ; nhà hỏa táng thì phần cuối là lò hỏa táng chứ không phải huyệt mộ. Và có nhà chỉ kịp làm lễ trong một ngày, nên có khi bạn chỉ có mười phút trong xe để nói những điều này. Hãy giữ đúng thứ tự ấy, bằng nếp nhà và lời của bạn.

Thứ Bảy nhà mình làm lễ tang cho bà. Lễ ở nhà mình, và từ chiều nay sẽ có rất nhiều người đến thắp hương. Bà nằm trong một chiếc hộp gỗ dài gọi là quan tài, đặt ở giữa phòng khách, phía trước có ảnh bà và một bát hương. Cả người bà ở trong đó, nằm xuống, và nắp đã đóng. Sẽ có kèn trống, và sẽ có khoảng sáu bảy chục người, nhiều người sẽ khóc, trong đó có mẹ và có ông, vì lễ tang là để làm việc đó. Có người sẽ đứng lên nói về bà. Sáng thứ Bảy, đúng bảy giờ, mọi người đưa quan tài ra xe, việc đó gọi là lễ di quan, rồi nhà mình đi ra nghĩa trang. Xong rồi cả nhà về đây ăn cơm. Dì Loan ngồi cạnh con suốt, và lúc nào con muốn ra ngoài thì con bóp tay dì một cái rồi hai người đi ra.

Câu nói cả người bà ở trong đó, nằm xuống, có mặt ở đây vì lý do Schonfeld đưa ra: những đứa trẻ trong ví dụ của ông được nghe rằng thân thể được đặt vào một chiếc hòm và không dám đến lễ, vì chúng đang băn khoăn cái đầu thì đã ra sao.

Nhìn mặt người đã mất là một câu hỏi khác. Child Bereavement UK bàn riêng về việc cho trẻ nhìn thân thể người đã mất, và điều kiện thì ngặt hơn. Quyền chọn phải là thật, đứa trẻ cần biết không ai trông đợi điều đó ở nó, và nó có thể đổi ý bất cứ lúc nào, kể cả khi đã đứng ở cửa. Mọi thứ con có thể nhìn thấy hay chạm vào đều nên được tả trước: phòng nào, còn ai ở đó, bà mặc gì, bà được đắp gì, và rằng người bà sẽ lạnh và da bà sẽ rất nhợt. Ở nhiều nhà, việc này diễn ra trước lễ nhập quan, hoặc qua ô kính nhỏ trên nắp quan tài, nên hãy nói rõ con sẽ thấy đúng những gì. Nếu chính bạn không chịu được việc ở trong phòng ấy, hãy tìm một người lớn khác mà con tin để vào cùng con, thay vì hủy luôn cơ hội của con.

Nếu con không dự. Hãy cho con dự phần vào bữa cơm sau đó. Để con vẽ một bức tranh hay viết một tấm thiệp để đặt lên quan tài. Tìm một cách riêng ở nhà để đánh dấu giờ ấy. Và hãy nhớ điều Child Bereavement UK nói trong hướng dẫn về cách giải thích lễ tang cho trẻ nhỏ: không bao giờ là quá muộn để làm một buổi tưởng niệm hay một nghi thức khác, trong đó đứa trẻ được nói lời chào.

Những tuần đầu: nỗi đau mất mát trông ra thế nào ở từng tuổi

Điều hữu ích nhất cần biết về những tuần đầu là một đứa trẻ trông như không sao thì chẳng chứng minh điều gì. Schonfeld viết rằng trẻ đau sâu và đau lâu nhưng có thể không để người lớn thấy như vậy, vì trẻ không giữ được cảm xúc mạnh trong những quãng dài. Nỗi đau đến theo từng cơn: hai mươi phút, rồi ra sân bóng. Cuộc đối thoại ông mô tả là cuộc bạn nên để ý ở chính mình. Người cha hay người mẹ còn lại nói rằng con vẫn ổn lắm trong khi chính mình đang vỡ ra, và câu chuyện dừng ở đó. Phần đứa trẻ bị để lại gánh một mình mới là phần đáng sợ: có phải lỗi của nó, bạn có chết tiếp hay không, và ai sẽ lo cho nó nếu bạn chết.

Hãy báo cho trường, và thống nhất một tín hiệu, bằng một tin nhắn hay email cho cô chủ nhiệm trước khi con trở lại lớp, để không thầy cô nào biết tin ngay trước mặt cả lớp:

Kính gửi cô Trang, tôi viết để báo với cô rằng mẹ của cháu Nam, chị Nguyễn Thị Hương, đã mất chiều thứ Năm. Nam mười tuổi và cháu đã biết hết sự thật. Thứ Hai cháu sẽ đi học lại. Cháu không muốn chuyện này được thông báo trước lớp, nhưng cháu đồng ý để cô nói với các thầy cô khác.

Xin cô cho nhà tôi thống nhất một việc. Nếu cháu cần ra khỏi lớp, cháu sẽ để hộp bút lên góc bàn rồi xuống phòng y tế, không phải xin phép. Cô Oanh ở phòng y tế đã nhận làm người cháu tìm đến. Bài tập của cháu có thể muộn một thời gian, và nếu cô thấy điều gì khiến cô lo, dù nhỏ, xin cô nói với tôi. Trân trọng cảm ơn cô, Nguyễn Văn Hiếu, phụ huynh cháu Nam.

Cái nhìn dài hạn, điều không ai báo trước cho bạn. Schonfeld viết rằng trẻ đau theo từng chặng trong nhiều năm và xử lý lại cái chết ấy ở mỗi chặng mới của đời mình, mang vào đó cách nghĩ và cách cảm mới để đi tới một cách giải thích làm mình thỏa. Vậy nên một đứa đã chấp nhận được chuyện này ở tuổi sáu sẽ hỏi lại toàn bộ ở tuổi mười một, rồi hỏi lại ở tuổi mười sáu với những câu khó hơn. Đó không phải sự tái phát và không phải lời giải thích của bạn thất bại. Đó vẫn là đứa trẻ ấy, với một cái đầu lớn hơn, hỏi cho đến cùng.

Những ngày khó nhất đến theo lịch chứ không đến bất chợt. Bài hướng dẫn Tết đầu tiên không có người thân có một phần viết riêng cho trẻ nhỏ, còn bài nói gì trong ngày giỗ có những lời cho chính ngày ấy.

Khi con vật trong nhà mất trước, và cuộc nói chuyện đi kèm

Với rất nhiều đứa trẻ, cái chết đầu tiên chúng gặp là của một con vật, và với rất nhiều người làm cha mẹ, đó là lần đầu phải nói từ ấy ra miệng. Child Bereavement UK áp dụng đúng một nguyên tắc cho cái chết của một con vật nuôi: dùng từ chết và đã chết, thay vì nói nó đi ngủ hay nói mình mất nó. Có một điều bài này sẽ không nói, là rằng cái chết của một con vật chuẩn bị cho đứa trẻ trước cái chết của một con người. Không nguồn nào chúng tôi đọc nói như vậy. Điều đúng thì hẹp hơn: lời nói là một, câu hỏi là một, và với người lớn thì đây là một lần tập thật.

Chỗ lời nói hay chệch đi là ở phòng thú y, vì chính những câu người ta quen dùng ở đó lại là những câu phải tránh: cho nó ngủ, cho nó đi nhẹ nhàng. Hãy tính trước câu nói trước khi đi:

Bác sĩ đã tiêm cho con Mun một mũi thuốc. Nó không đau. Mũi thuốc làm tim nó ngừng đập, rồi nó chết. Nó sẽ không tỉnh lại, vì chết không giống ngủ.

Nếu con vật chết ở nhà hay chết ngoài đường, hình câu nói cũng vậy: chuyện gì đã xảy ra, rằng người nó ngừng hoạt động, rằng nó không hoạt động lại được, và rằng không có điều gì đứa trẻ làm gây ra chuyện ấy. Câu hỏi về lỗi của mình cũng đến ở đây, vì một đứa trẻ để ngỏ cái cổng thì đã tự nghĩ ra điều đó rồi. Phần còn lại trong hướng dẫn của tổ chức cũng giống như với một con người, chỉ ở một quãng thấp hơn: để con cảm thấy thế nào cũng được, nói rõ ràng và thật, giúp con nhớ về con vật ấy theo một cách riêng, và kiên nhẫn với việc nó cần bao lâu.

Khi nào nên nhờ giúp, và nhờ ai

Hai ngưỡng mà một người làm cha mẹ dùng được, và không ngưỡng nào là một bảng để đem con ra chấm điểm.

Ngưỡng thứ nhất là về thời gian và độ lan. Cuốn sổ tay tiếng Tây Ban Nha nhắc ở trên cho cách nói thực tế nhất: hãy xem điều gì dai dẳng và điều gì lan ra. Không bắt lại được nhịp học. Không trở lại được với bạn bè và những việc mình từng thích. Tâm trạng lên xuống dữ dội. Nỗi buồn làm đứa trẻ không sống nổi ngày của mình. Nhận về mình quá nhiều trách nhiệm. Những nỗi sợ trở đi trở lại, hay những ý nghĩ về cái chết trở đi trở lại. Sự tự trách. Bất cứ điều gì cứ kéo dài theo thời gian, lan vào nhiều mặt của đời sống, hay làm chậm sự phát triển của con. Hai tuần khó thì không phải như vậy. Bốn tháng một đời sống cứ hẹp lại thì đúng là như vậy.

Ngưỡng thứ hai là về hành vi, không phải về cảm xúc. Cách nói của Dougy Center là phần lớn trẻ em và thanh thiếu niên rồi sẽ trở lại cách sống như trước khi có cái chết, rằng một số em có nguy cơ gặp những khó khăn như trầm cảm, lo âu hay rắc rối ở trường, và rằng nếu bạn thấy những hành vi kéo dài làm ảnh hưởng đến đời sống hằng ngày của con thì nên tìm lời khuyên của một người làm chuyên môn về sức khỏe tâm thần. Đời sống hằng ngày là phép thử. Buồn không phải một triệu chứng. Cũng hướng dẫn ấy chỉ cho bạn những điều nên hỏi người bạn tìm được: kinh nghiệm và chuyên môn của họ về mất mát và nỗi đau, kinh nghiệm làm việc với trẻ em, và cách họ làm việc.

Vì sao người làm chuyên môn để ý đến một đứa trẻ sớm hơn một người lớn. Hội Tâm thần học Hoa Kỳ tóm lại các tiêu chuẩn của chứng đau buồn kéo dài với hai mốc khác nhau: ít nhất một năm kể từ cái chết với người lớn, ít nhất sáu tháng với trẻ em và thanh thiếu niên. Những người làm việc này bắt đầu để ý đến trẻ sớm hơn, nên đây là một lý do để hỏi sớm, không phải một cái ô để tích.

Một điều không phải là một dòng trong danh sách. Nếu một đứa trẻ ở bất cứ tuổi nào nói về việc muốn chết, về việc đi theo người đã mất, hay về việc kết thúc đời mình, thì đó không phải một điều để để ý thêm. Hãy liên hệ với bác sĩ của con ngay hôm nay, hoặc gọi cấp cứu hay dịch vụ hỗ trợ khủng hoảng nơi bạn sống nếu bạn có bất cứ lo lắng nào về an toàn của con. Hôm nay, không phải sau đám tang.

Ba cái chết mà bài này cố ý không viết lời cho. Một cái chết do tự tử, một cái chết do bạo lực, và một cái chết đứa trẻ chứng kiến. Mỗi trường hợp đổi cả điều phải nói lẫn thứ tự phải nói, hướng dẫn mỗi nước một khác, và trong ba trường hợp ấy, nói sai lời thì gây hại thật. Child Bereavement UK có hướng dẫn riêng cho những cái chết này, và những nơi hỗ trợ dưới đây cũng vậy. Hãy dùng những hướng dẫn ấy, đừng sửa lại bất cứ điều gì ở đây.

Chỗ dựa của chính bạn cũng là chỗ dựa của con. Dougy Center lưu ý rằng nghiên cứu cho thấy một đứa trẻ đi qua cái chết ra sao có liên hệ với việc những người lớn quanh nó đang đi qua ra sao.

Điều con bạn sẽ muốn khi mười tám tuổi, và điều bạn ghi lại được tuần này

Những câu hỏi trong bài này là những câu một đứa trẻ hỏi tuần này. Đến mười tám tuổi, con sẽ hỏi những câu khác, với bất cứ ai còn ở đó. Giọng mẹ nghe thế nào. Mẹ nghĩ gì về con. Câu trả lời đang ở trong nhà ngay lúc này, trong đầu những người lớn tháng này đang quá mệt để còn nghĩ đến năm 2040. Ba việc nhỏ, không việc nào mất đến một buổi tối:

1. Ghi lại cuộc nói chuyện bạn vừa có. Bạn đã nói gì, con đã hỏi gì, con dùng những từ nào. Mười năm nữa sẽ không ai còn nhớ.
2. Ghi âm hai phút giọng của chính bạn. Không phải một bài diễn văn: một chuyện rất bình thường về người đã mất, kể đúng như bạn kể bên mâm cơm. Bài hướng dẫn ghi âm giọng nói để lại cho con cháu nói phần thực hành, và nếu bản ghi duy nhất của người đã mất là một tin nhắn thoại cũ thì việc ấy có hạn chót, nên hãy xem cách lưu một tin nhắn thoại trước khi có ai cắt thuê bao.
3. Viết một lá thư gửi về phía trước, để đọc nhiều năm sau, khi con đã lớn đủ để muốn nghe câu trả lời dài hơn. Bài thư cho những mốc lớn của con và thư để mở năm con mười tám tuổi có những ví dụ để bắt đầu, và nếu người muốn viết lại chính là người đang bệnh nặng thì bài thư viết sau một chẩn đoán bệnh nan y viết cho việc đó.

Goodbye App được làm cho việc thứ ba. Một lá thư gồm phần chữ bạn viết và một bản ghi âm giọng bạn đọc nó, nên câu chuyện và giọng kể chuyện đi cùng nhau. Ngày và giờ thư đến tay con là do bạn chọn, xa nhất là 30 năm, tức đúng khoảng cách giữa một đứa trẻ bốn tuổi và một người phụ nữ ba mươi tư tuổi, và thư đi qua email tới những người bạn chỉ định. Lá thư là chuyện riêng của bạn cho tới lúc gửi đi, nó miễn phí, có 15 ngôn ngữ, dùng trên web và Android. Nếu bạn bật cơ chế bảo vệ khi ngưng hoạt động, vốn là tùy chọn, thư có thể đi sớm hơn khi tài khoản của bạn im lặng suốt số ngày bạn tự chọn, từ 3 đến 45 ngày.

Và không điều nào trong số đó là ý chính của bài này. Không bản ghi âm hay lá thư hẹn giờ nào thay được cuộc nói chuyện, và một lá thư cho tuổi mười tám chẳng giúp gì cho đứa trẻ bốn tuổi không được nói sự thật. Hãy nói câu đầu tiên trước. Phần còn lại đợi được đến lúc nhà đã yên.

Những câu cha mẹ hay hỏi

Nên nói với con sớm đến mức nào? Sớm nhất bạn gắng được, và tốt nhất là hôm nay. Rồi trẻ cũng biết, từ một cuộc điện thoại nghe lỏm, từ một người anh chị họ, một đứa cùng lớp, một cái điện thoại. Điều duy nhất bạn quyết được là trẻ có nghe từ một người thương nó hay không.

Mấy tuổi thì một đứa trẻ hiểu được cái chết? Schonfeld đặt mức trung bình trong khoảng năm đến bảy tuổi cho bốn khái niệm làm nên cách hiểu của người lớn, với khác biệt rất lớn giữa những đứa trẻ cùng tuổi, và ông cảnh báo rằng trẻ thụt lùi khi căng thẳng, mà một cái chết trong nhà thì bao giờ cũng căng thẳng. Nên tuần này, một đứa bảy tuổi có thể nghe như một đứa bốn tuổi. Bốn câu hỏi ở phần về tuổi phía trên cho bạn biết con mình thật ra đang ở đâu, và như thế hơn hẳn việc đoán theo ngày sinh.

Nói với con thế nào khi người mất là bố hay là ông? Cũng bốn phần ấy theo đúng thứ tự ấy, với tên người và nguyên nhân cái chết ở trong đó. Bảng theo tuổi cho câu nói ứng với từng tuổi, cuộc nói chuyện thứ nhất là cái chết của một người ông kể với đứa bốn tuổi, và cuộc thứ ba có thêm một bản dành cho người bố kể với đứa mười tuổi. Hãy gọi người ấy đúng như con vẫn gọi, là ba, là ông, chứ đừng nói “bố của con”.

Có nên nói với tất cả các con cùng một lúc? Thường là cùng nhau, để không đứa nào phải giữ một điều bí mật suốt một buổi chiều, rồi ngồi riêng với từng đứa vài phút. Câu đầu tiên có thể giống nhau cho tất cả. Câu thứ hai thì không thể giống nhau giữa một đứa bốn tuổi và một đứa mười hai tuổi.

Khóc trước mặt con có được không? Được, và việc đó giúp con. Hãy gọi tên nó để con không phải đoán: “Mẹ khóc vì mẹ nhớ bà lắm. Một lát nữa mẹ sẽ ổn thôi.” Một đứa trẻ thấy người lớn buồn rồi vẫn gắp thức ăn cho mình là đã học được một điều thật về nỗi đau mất mát.

Có phải nói cho con biết người ấy chết thế nào không? Hãy nói sự thật và nguyên nhân bằng lời giản dị, kể cả tên căn bệnh. Không phải mọi chi tiết, và phép thử cho từng chi tiết rất đơn giản: biết điều đó có làm con hiểu thêm, hay chỉ làm con sợ thêm?

Tôi đã nói là ông đang ngủ. Tôi làm hỏng hết rồi phải không? Không. Không có gì hỏng cả, và việc sửa chỉ là một câu nói hôm nay: “Hôm qua mẹ nói với con là ông đang ngủ. Đó không phải cách nói đúng, và mẹ muốn nói lại cho đúng. Ông đã chết.” Trẻ nhận một lời sửa từ người lớn mình tin dễ hơn nhiều so với việc nhận một câu chuyện cứ mãi không khớp.

Con không có phản ứng gì cả. Tôi có nên lo không? Gần như chắc chắn là không. Hãy để cửa mở thay vì hỏi con cảm thấy thế nào sáu lần một ngày: nhắc đến người đã mất trong lúc nói chuyện bình thường, để giờ đi ngủ dài đủ cho một câu hỏi, và trả lời bất cứ điều gì con mang đến, bất cứ lúc nào con mang đến.

Con có nên đi học lại ngay không? Nhiều đứa trẻ muốn cái bình thường trở lại cho nhanh, và phần lớn cái bình thường ấy nằm ở trường. Hãy nhắn cho trường trước, thống nhất một người lớn và một cách ra khỏi lớp, rồi cho con đi.

Nếu người lớn trong nhà không thống nhất được là nói gì với con? Hãy thống nhất một câu trước khi có ai lên tiếng, dù đó là một câu dung hòa. Một đứa trẻ nghe hai bản khác nhau sẽ kết luận rằng sự thật đang bị người ta xếp đặt, và bắt đầu đi tìm nó ở nơi khác.

Giải thích cái chết cho một đứa trẻ tự kỷ, hay một đứa khó khăn với lời nói, thì thế nào? Cũng những lời giản dị ấy, đúng nghĩa đen hơn, nhắc lại nhiều hơn, và báo trước kỹ hơn về mọi thứ sẽ thay đổi trong nhà. Bỏ hết mọi cách nói ví, kể cả những cách nói dịu dàng. Hãy nói việc gì sẽ xảy ra và theo thứ tự nào, và chuẩn bị nói lại đúng từng chữ ấy. Những nơi hỗ trợ kể trên là nơi để hỏi một hướng dẫn viết riêng cho con bạn.

Nếu tôi nói sai thì sao? Bạn sẽ nói sai một phần, và chuyện đó ít quan trọng hơn bạn sợ rất nhiều. Điều trẻ nhớ về tuần này không phải cách diễn đạt. Đó là việc có một người đã nói với nó sự thật, đã ở trong phòng khi nó hiểu ra, và hôm sau lại đến để trả lời cũng câu hỏi ấy một lần nữa.

Nếu bạn đang đọc những dòng này vì đang nghĩ đến chuyện tự tử, xin hãy nói chuyện với ai đó ngay hôm nay. findahelpline.com liệt kê các đường dây hỗ trợ miễn phí và bảo mật tại quốc gia của bạn, và bạn có thể tìm hiểu thêm ở trang của chúng tôi về tự tử và tự gây thương tích.