Tết đầu tiên không có người thân: nói gì, viết gì, kiêng gì

Tết đầu tiên không có mẹ, không có bố, hay vắng một người thân nào đó, bắt đầu từ rất sớm, nhiều tuần trước mùng Một. Một tấm thiệp mời tất niên gửi về nhà, ngoài phong bì vẫn ghi tên cả hai vợ chồng. Trong nhóm Zalo của gia đình, có người dè dặt hỏi năm nay mọi người tính ăn Tết thế nào. Ngoài chợ bắt đầu bày lá dong và nếp cái hoa vàng, thứ mà năm nào mẹ cũng mua dư. Phần lớn cái Tết ấy ập đến thành những quyết định nhỏ mà chẳng ai muốn là người phải quyết.

Bài này dành cho gia đình đang phải đưa ra những quyết định ấy: ăn Tết ở đâu, chúc Tết và ký thiệp thế nào, nói gì bên mâm cơm, giúp trẻ nhỏ ra sao, và một lá thư cho người đang nhớ người đã khuất hơn ai hết. Phần sau có những lời gợi ý cho bạn bè muốn nhắn tới một người đang đón cái Tết như thế, chuyện nhà có tang thì Tết kiêng gì, và cách các truyền thống khác giữ mùa Giáng sinh, Năm mới hay Eid trong năm có tang. Những gia đình trong các ví dụ đều là hư cấu, và mọi lời mẫu đều để bạn sửa lại cho hợp với nhà mình.

Vì sao Tết đầu tiên không có người thân lại khác

Năm đầu tiên sau khi một người mất là cả một cuốn lịch của những lần đầu: sinh nhật đầu tiên vắng họ, lần đầu chiếc đồng hồ treo tường hết pin mà không ai nhớ thay. Riêng ngày giỗ đầu thì đã có bài nói gì trong ngày giỗ. Tết khác những lần đầu kia vì Tết vốn là chuyện năm nào cũng lặp lại y như cũ. Vẫn những món ấy, những người ấy, những việc ấy do chính những bàn tay ấy làm, quen đến mức chẳng ai phải nghĩ. Năm nay, việc nào cũng phải có người nghĩ đến. Ai gói bánh chưng. Ai lau bàn thờ, bày mâm ngũ quả. Ai sắm sửa đồ Tết cho bọn trẻ, và ai gọi điện hỏi thăm cô Út. Câu hỏi nào rồi cũng chỉ về cùng một chỗ trống.

Nhiều người thấy những tuần trước Tết còn khó qua hơn chính mấy ngày Tết. Một điều phối viên hỗ trợ người có tang ở Marie Curie, một tổ chức chăm sóc cuối đời ở Anh, viết về mùa Giáng sinh rằng những người bà từng đồng hành thường nói đúng như vậy khi mọi chuyện đã qua. Nếu tháng Chạp đã thấy nặng lòng, điều đó không có nghĩa mùng Một cũng sẽ như vậy.

Đi qua cái Tết đầu tiên không có người thân bắt đầu bằng việc cho phép mình làm ít đi. Ít lời chúc hơn, hoặc không chúc ai, mâm cỗ nhỏ hơn, ăn Tết ở một nhà khác, một buổi đi dạo thay cho buổi ngồi xem chương trình cuối năm trên ti vi. Nếu người thân mới mất được vài tuần, có khi còn chưa qua lễ bốn mươi chín ngày, hãy làm những việc buộc phải làm và để người khác quyết phần còn lại. Nhiều nhà có tang còn giữ những điều kiêng riêng khi Tết đến, có nói ở phần dưới.

Ba điều nên quyết trước Tết

Có ba điều nên quyết từ đầu tháng Chạp, khi vẫn còn thời gian để cả nhà bàn với nhau.

Ăn Tết ở đâu. Ở lại ngôi nhà cũ thì giữ cả cái quen thuộc lẫn khoảng trống: chiếc ghế của họ, chén trà của họ, cách họ bày mâm ngũ quả. Về nhà một người khác thì việc được chia bớt và căn phòng cũng đổi khác. Đi xa, thuê một homestay vài ngày hay đi đâu đó trong kỳ nghỉ, đưa mọi người ra khỏi nếp cũ, dù nhiều nhà vẫn muốn có mặt để thắp hương cho người đã khuất đêm giao thừa. Có nhà thấy đi xa đúng là điều mình cần, có nhà mới đến chiều đã nhớ nhà. Dù chọn gì, hãy chọn cho riêng năm nay, và nói rõ như vậy.

Giữ gì, tạm gác gì, thử gì. Lấy một tờ giấy, kẻ ba cột. Đây là cách một gia đình hư cấu điền vào ba cột ấy, trong cái Tết đầu tiên sau khi ông Thành, một người cha và người ông, mất hồi tháng Tư.

Cất tờ giấy ở chỗ mà tháng Chạp năm sau bạn sẽ tìm thấy, khi ba cột có thể đã khác đi.

Có một khoảnh khắc dành cho họ hay không. Hãy quyết xem có ai sẽ nhắc tên người đã khuất thành tiếng vào một lúc định sẵn trong ngày không, và người đó là ai. Phó mặc cho may rủi thì thường chẳng ai nói, và cả nhà ngồi suốt bữa cơm nghĩ về họ trong im lặng. Một khoảnh khắc định trước, dù chỉ ba mươi giây, cho cả mâm được phép nhắc đến họ, và cũng biết lúc nào thì dừng.

Rồi báo cho cả nhà trong một tin nhắn, trước khi ai kịp lên kế hoạch khác. Chẳng hạn thế này:

Cả nhà ơi. Mấy hôm nay con nghĩ về cái Tết không có ba, và con có một ý, ai thấy không ổn thì cứ nói nhé. Nhà mình ăn Tết ở nhà con, làm gọn hơn mọi năm, và năm nay không họp mặt chiều mùng Hai. Tối giao thừa, trước khi pha trà, con muốn mỗi người kể một chuyện về ba. Ai không muốn kể thì không sao. Còn bọn trẻ thì được chọn một việc cả nhà cùng làm cho ông.

Thương cả nhà, Lan

Dòng cuối là có chủ ý. Winston's Wish, một tổ chức ở Anh hỗ trợ trẻ em có người thân qua đời, khuyên nên hỏi trẻ muốn đón dịp lễ thế nào, và để trẻ có tiếng nói trong kế hoạch trước khi mọi thứ được chốt.

Nhà có tang có nên chúc Tết? Cách ký thiệp và viết lời chúc

Trước hết là chuyện có gửi hay không. Vị điều phối viên của Marie Curie viết rằng, theo kinh nghiệm của bà, không ai trông đợi một gia đình đang có tang gửi thiệp nếu họ không muốn, và với người Việt, nhiều người cũng hiểu khi nhà có tang năm ấy không chúc Tết ai. Nếu bạn không gửi, hãy nhờ một người, chị gái hay một người bạn thân, báo cho bà con, bạn bè biết, để sự im lặng không bị hiểu lầm. Một lời nhắn ngắn sau Tết có thể thay cho năm chục lời chúc.

Nếu bạn vẫn gửi, dù là thiệp giấy hay tin nhắn Zalo, phần khó nhất thường là chữ ký. Trong cái Tết đầu tiên không có chồng hay vợ, đó có thể là lúc mất mát hiện ra rõ trên mặt giấy: bao năm vẫn ký “vợ chồng Hòa, Mai”, giờ chỉ còn một cái tên. Bảng dưới đây đi qua từng tình huống, kèm một câu viết thêm nếu bạn muốn.

Có nên ký cả tên người đã mất? Cách nhẹ nhàng nhất là chỉ ký tên những người còn đây. Một tấm thiệp có chữ ký của người đã mất có thể làm người mở ra giật mình, hoặc khiến họ băn khoăn không biết mình đã lỡ mất tin buồn hay chưa. Thêm “vẫn luôn nhớ anh Hòa” sau tên mình là đủ giữ anh ấy trong tấm thiệp mà không ai nhầm. Nếu một đứa nhỏ muốn tự tay viết thêm chữ “ông” bằng nét chữ của mình, cứ để cháu viết: việc ấy là của cháu.

Nói gì bên mâm cơm ngày Tết: vài lời trước bữa ăn

Hãy chọn thời điểm từ trước, để giữa bữa không ai phải đắn đo. Ngay khi cả nhà vừa ngồi vào mâm, sau khi đã cúng xong, hợp với gia đình muốn nói một lần rồi ăn. Lúc pha ấm trà sau bữa hợp với một mâm cơm cần lắng xuống trước. Hoặc gắn nó với nén nhang: khi nén nhang được thắp lên bàn thờ, một người lên tiếng.

Người nói không nhất thiết phải là con trưởng, hay người gần gũi họ nhất. Đó nên là người muốn nói và nghĩ mình nói được tới cuối, với một người thứ hai sẵn sàng nói nốt nếu họ nghẹn lời. Một đứa cháu mười hai tuổi có thể nói rất hay. Vài lời tưởng nhớ người thân trước mâm cơm ngày Tết chỉ cần ba mươi giây. Sau đây là ba lời mẫu.

Ba mươi giây trước bữa ăn.

Trước khi ăn, con xin nói một điều. Đây là cái Tết đầu tiên nhà mình không có ba, và ba mà thấy cả nhà im re thế này thì ba không chịu đâu. Mọi năm ba canh nồi bánh chưng suốt đêm, ai hỏi cũng bảo sắp chín rồi, trong khi còn lâu mới chín. Cả nhà nhớ ba ở mâm cơm này, và cả nhà mừng vì vẫn được ngồi đây với nhau. Ba ơi, bữa cơm này là cho ba. Chúc cả nhà năm mới bình an.

Một phút mở lời để mỗi người kể một chuyện.

Trước khi pha trà, con muốn thử một việc mà mẹ hẳn sẽ thích, vì chưa bao giờ mẹ để bữa cơm nào kết thúc mà không có một câu chuyện. Mình đi một vòng quanh mâm, mỗi người kể một chuyện ngắn về mẹ. Chuyện buồn cười cũng được. Chuyện nhỏ xíu cũng được: một câu mẹ nói, một món mẹ làm cháy, cái lần mẹ dẫn cả nhà đến nhầm nhà hàng đám cưới của dì Hồng. Ai muốn bỏ lượt thì cứ nói bỏ lượt. Lát nữa kể cũng được, không kể cũng được. Con kể trước, để mọi người còn có cái mà kể hay hơn con. Năm con lên mười, mẹ...

Với gia đình có lời khấn hay lời cầu nguyện trước bữa ăn. Hãy khấn hay cầu nguyện như mọi năm, bằng những lời nhà bạn vẫn dùng, rồi thêm một câu của riêng mình ở cuối: “Và chúng con tưởng nhớ ông Thành, người Tết nào cũng ngồi cùng mâm với cả nhà, và hôm nay cả nhà đều nhớ ông.” Rồi mới bắt đầu. Còn lời khấn, lời kinh thì thuộc về nếp nhà và đức tin của bạn.

Khi có người khóc. Không cần phải dỗ cho nín. Hãy đợi. Đưa hộp khăn giấy. Nói “Cứ từ từ thôi” hay “Thì vì vậy nhà mình mới làm việc này”, rồi để khoảng lặng cứ là khoảng lặng. Đừng vội lái sang chuyện khác, cũng đừng để cả mâm quay sang nhìn người đang khóc. Khi họ gật đầu, hãy nói tiếp, hoặc để một người khác kể chuyện tiếp theo.

Một câu trẻ có thể nói. Cho trẻ một câu có chỗ trống, và để trẻ tập với bạn một lần từ trước: “Điều cháu thích nhất ở ông là...” Trẻ điền gì vào chỗ trống cũng là đủ.

Chiếc ghế trống. Có nhà để trống chỗ ngồi của người đã mất trong ngày Tết, vẫn bày bát đũa cho họ, hay đặt một ngọn nến ở chỗ họ từng ngồi. Có nhà thấy ngồi cạnh khoảng trống ấy suốt hai tiếng là quá sức, và lặng lẽ xếp lại chỗ ngồi. Cách nào cũng được, và không cách nào là luật. Hãy hỏi người lẽ ra sẽ ngồi cạnh chỗ ấy.

Những cách nhỏ để người đã khuất vẫn có mặt ngày Tết

Những cách tưởng nhớ người thân ngày Tết mà các gia đình còn nhớ mãi hiếm khi là đồ trang trí. Đó là những việc được làm đúng theo cách người ấy từng làm, và tên họ được nhắc thành tiếng:

• Nấu món của họ, và nói đó là món của ai. Làm nồi thịt đông của bà theo mảnh giấy bà ghi công thức, mảnh giấy có vết dầu loang, và dựng nó lên cạnh bếp trong lúc nấu. Khi món ăn lên mâm, hãy nói: “Đây là món của bà.”
• Mở nhạc của họ. Bài nhạc xuân năm nào họ cũng mở chiều cuối năm, hay chiếc đĩa lúc nào cũng nằm trong xe. Cứ để nhạc chạy trong lúc nấu nướng, thay vì biến nó thành một nghi lễ.
• Thắp một nén nhang, hay một ngọn nến. Vào một lúc cả nhà đã thống nhất, do bất kỳ ai muốn thắp, kèm một câu nói hoặc không cần nói gì.
• Đặt một lọ kỷ niệm. Để một chiếc lọ và một xấp giấy nhỏ cạnh cửa. Ai đến, kể cả hàng xóm sang thắp hương, đều viết lại một kỷ niệm, một dòng là đủ. Sau bữa cơm, một người đọc to vài mẩu, phần còn lại được cất cho một ngày khác.
• Tiếp nối việc cho đi của họ. Nếu năm nào ông cũng góp tiền mua quà Tết cho mấy cụ neo đơn trong xóm, hay bà gửi gạo cho bếp ăn từ thiện ở bệnh viện mỗi tháng Chạp, năm nay hãy làm tiếp, và nói đó là phần của ông, của bà.
• Đi con đường của họ. Buổi đi chợ hoa chiều ba mươi, vòng xe máy đi xem phố lên đèn, hay một lần thăm mộ trước Tết nếu nhà bạn có lệ ấy.

Chọn một hai việc là đủ. Một ngày dày đặc những nghi thức tưởng nhớ có thể mệt chẳng kém một ngày không có gì.

Trẻ nhỏ và cái Tết đầu tiên sau khi người thân mất

Hãy nói với trẻ về kế hoạch trước Tết: điều gì vẫn như cũ, điều gì sẽ khác. Dùng những từ thật đơn giản. Marie Curie và tổ chức trẻ em Barnardo's ở Anh đều khuyên dùng những từ rõ nghĩa như “chết” hay “mất”, thay vì nói người ấy “đi xa rồi” hay “đang ngủ”. Một cách nói ngắn cho trẻ sáu, bảy tuổi:

Ông mất hồi tháng Ba, nên Tết này sẽ khác mọi năm. Nhà mình vẫn ăn Tết ở nhà, và con vẫn được cùng bà gói bánh chưng. Mấy ngày Tết có thể có người buồn, và như thế cũng không sao. Con muốn nói về ông lúc nào cũng được, và con vẫn cứ vui chơi như thường nhé.

Hỏi từng đứa trẻ xem con muốn tưởng nhớ người ấy thế nào, và để con chọn một việc: treo món đồ trang trí hai ông cháu từng làm cùng nhau, chọn một bài hát, vẽ một bức tranh đặt cạnh bàn thờ, hay viết một tấm thiệp cho ông. Nếu con muốn viết cho ông, bài hướng dẫn viết thư cho người đã khuất có những ý bạn có thể chỉnh lại cho vừa với một đứa trẻ.

Giữ được càng nhiều nếp thường ngày càng tốt. Barnardo's khuyên giữ nếp sinh hoạt đều đặn cho trẻ nhỏ, và vào dịp Tết, điều đó cũng có thể là bộ phim cả nhà vẫn xem, nồi bánh chưng, và bữa sáng mùng Một năm nào cũng giống năm nào. Một đứa trẻ biết điều gì sắp đến thì bớt được một nỗi lo.

Và nếu bạn khóc trước mặt con, cũng không sao. Lời khuyên của Marie Curie cho các gia đình nói đúng như vậy. Hãy nói với con đó là gì (“Mẹ khóc vì mẹ nhớ ông. Một lát nữa mẹ sẽ ổn thôi.”) và để con thấy bạn vẫn làm tiếp việc đang làm. Một đứa trẻ nhìn người lớn buồn rồi vẫn gắp thức ăn cho mình là đã thấy rằng nỗi buồn và ngày Tết có thể ngồi chung một mâm.

Một lá thư cho người nhớ họ nhiều nhất

Trong một gia đình, thường có một người đang gánh nhiều hơn những người còn lại: người cha hay người mẹ vừa mất bạn đời, người anh đã chăm sóc suốt những tháng cuối, người chị ngày nào cũng có mặt cho đến phút sau cùng. Ngày Tết, ai cũng nhìn họ mà không ai biết nên nói gì, và tin nhắn họ nhận được, bốn chục cái như một, đều là “mạnh mẽ lên nhé”. Một lá thư nói được điều cụ thể, và họ có thể đọc một mình, lúc nào tùy họ, không có ai đứng nhìn.

Một lá thư như thế đi qua bốn bước:

1. Gọi tên người đã mất. Sớm, và thật rõ. Đó thường là cái tên không ai khác dám nói.
2. Một kỷ niệm có cả người đọc trong đó. Không phải kỷ niệm về riêng người đã mất, mà một kỷ niệm có người đọc cùng ở đó, để lá thư là về cả hai người.
3. Điều bạn thấy họ đang gánh. Những việc họ nhận về mình, những cuộc gọi họ đã gọi, những việc nhỏ mà can đảm chưa ai cảm ơn. Hãy gọi tên từng việc.
4. Một dự định cho năm mới, làm cùng nhau. Một việc có hẳn tháng và nơi chốn, để năm mới có một điều để chờ.

Đây là lá thư của một cô con gái đã lớn gửi bố, trong cái Tết đầu tiên không có mẹ.

Bố thương,

Đây là cái Tết đầu tiên nhà mình không có mẹ, và con không muốn mấy ngày Tết trôi qua với cả nhà chỉ bàn chuyện nồi bánh chưng mà không ai nhắc tên mẹ. Nên con viết ra đây cái tên ấy: mẹ Thu. Ngày nào con cũng nhớ mẹ, và con biết bố còn nhớ mẹ nhiều hơn.

Bố có nhớ cái Tết năm con mười hai tuổi, khi bếp hết ga lúc mười giờ đêm, nồi bánh chưng mới luộc được một nửa không? Mẹ ngồi bệt xuống nền bếp mà cười chảy cả nước mắt, còn bố thì đi dép lê, đội mưa phùn, khiêng nồi bánh sang nhờ bếp củi nhà bác Tư. Ba giờ sáng nhà mình mới vớt bánh. Năm nào sau đó mẹ cũng kể lại chuyện ấy, và năm nào bố cũng cãi là hôm đó mưa to hơn mẹ nhớ.

Năm nay con để ý bố. Bố tự gọi điện cảm ơn từng người đã đến viếng mẹ, cả chín chục người. Bố dọn quần áo của mẹ để con khỏi phải làm, và giữ lại chiếc áo len xanh vì bố biết con sẽ muốn giữ. Bố làm tất cả những việc đó lặng lẽ, và con không chắc đã có ai cảm ơn bố chưa. Con cảm ơn bố.

Bố không cần phải ổn vào ngày mùng Một. Nếu bố cần mười phút ra ngoài sân, bố cứ ra. Không ai phiền đâu, con lại càng không.

Tháng Tư, khi trời đã ấm, con muốn hai bố con đi tàu ra biển, chỉ hai bố con thôi, rồi đi bộ dọc bờ kè như bố mẹ vẫn đi mỗi mùa xuân. Con tra lịch tàu rồi. Bố gật đầu là con đặt vé.

Con thương bố.

Ngân

Đoạn thứ ba là đoạn phần lớn mọi người hay bỏ qua: con gái kể lại thật cụ thể những gì mình đã thấy bố làm, rồi cảm ơn bố vì những việc ấy. Còn ở đoạn kết, lịch tàu đã được tra sẵn, nên điều duy nhất lá thư xin bố là một cái gật đầu.

Giữa anh chị em với nhau, ngắn hơn thường lại tốt hơn:

Anh Tùng,

Tết đầu tiên không có bố. Em cứ nghĩ mãi đến cái năm hai anh em thức đợi giao thừa rồi ngủ gục ngoài hiên, và bố phải bước qua cả hai đứa để ra thắp hương. Năm nay anh là người ở gần nhất, cuối tuần nào cũng chạy xe về những lúc em không về được. Em thấy hết. Ra Giêng mình lại đi bộ một vòng hồ như mọi năm nhé, chỉ hai anh em thôi, mưa cũng đi.

Thương anh, Ly

Thư giấy hay email đều được. Thư giấy có thể đặt lên gối vào chiều cuối năm, còn email thì đến được tay người anh ở tận bên kia địa cầu. Nếu năm nay người bạn muốn viết cho hơn ai hết là con của mình, bài thư Tết gửi con có sáu lá thư mẫu, cho con từ chín tháng tuổi đến ba mươi tư tuổi.

Nhà có tang thì Tết kiêng gì, và phong tục ở những nơi khác

Nhiều truyền thống có cách riêng để đón mùa lễ đầu tiên sau khi có người mất. Những gì viết dưới đây là điều nhiều gia đình làm, không phải điều gia đình nào cũng phải làm, và phong tục mỗi nhà một khác, nên hãy hỏi người lớn trong nhà.

Tết ở nhà có tang. Tết Đinh Mùi rơi vào ngày 6 tháng 2 năm 2027, và theo thông báo của Bộ Nội vụ, công chức được nghỉ từ ngày 4 đến hết ngày 10 tháng 2. Theo phong tục ở nhiều nơi, nhà có tang thường kiêng đi chúc Tết và mừng tuổi họ hàng, xóm giềng; ngược lại, bà con, hàng xóm sẽ sang thăm, thắp hương và an ủi gia đình. Người đang để tang cũng thường tránh xông đất nhà người khác, tức là tránh làm người đầu tiên bước vào một nhà khác trong năm mới.

Kiêng bao lâu thì mỗi nơi một khác. Có nơi qua mùng Ba, sau lễ hóa vàng, nhà có tang mới đi thăm hỏi; có nơi kiêng suốt cả kỳ Tết. Nhiều người cho rằng những điều kiêng này chủ yếu dành cho vợ, chồng và con của người mất, còn khi người mất là ông bà thì không bắt buộc, dù nhiều nhà vẫn giữ cho chắc. Ở nhiều nơi miền Bắc có tục cất khăn tang trong ba ngày Tết, vì Tết là ngày vui chung của mọi nhà. Thời gian để tang cũng tùy vùng, thường từ hai đến ba năm. Đây là tục lệ dân gian, không phải quy định, và nhiều nhà vẫn giữ theo câu “có kiêng có lành”, nên nếu chưa rõ, hãy hỏi người lớn trong nhà.

Giáng sinh. Với các gia đình Công giáo và những nhà quen đón Noel, hầu hết gợi ý trong bài, từ chuyện ký thiệp đến vài lời bên bàn ăn, đều dùng được y như vậy cho tối 24 và ngày 25 tháng Mười Hai.

Người Nhật, người Hoa, người Hàn. Ở Nhật, nhiều nhà có tang gửi bưu thiếp báo tang (mochū hagaki) vào tháng Mười Một hoặc đầu tháng Mười Hai để bạn bè không gửi thiệp chúc năm mới, rồi đón năm mới thật lặng lẽ. Nhiều gia đình người Hoa không dán câu đối đỏ trong cái Tết đầu sau khi có người mất, và có nhà dùng giấy màu khác, tùy từng nơi. Ở Hàn Quốc, Tết Seollal rơi vào ngày 7 tháng 2 năm 2027, và nhà có tang giữ lễ thế nào là tùy từng nhà.

Các gia đình Chính Thống giáo. Giáng sinh rơi vào ngày 7 tháng Một hoặc ngày 25 tháng Mười Hai, tùy giáo hội. Nhiều nhà giữ bốn mươi ngày đầu sau khi có người mất thật yên lặng; các linh mục thường gọi đó là nếp nhà chứ không phải luật của Giáo hội, nên hãy hỏi linh mục của bạn.

Các gia đình Hồi giáo. Tháng Ramadan bắt đầu vào khoảng ngày 8 tháng 2 năm 2027, và lễ Eid al-Fitr rơi vào khoảng ngày 9 hoặc 10 tháng 3, tùy nơi bạn sống: lịch Diyanet của Thổ Nhĩ Kỳ ghi ngày 9 tháng 3. Lễ Eid al-Adha vào khoảng ngày 16 tháng 5. Nhiều gia đình đi viếng mộ vào đêm trước Eid hoặc sau lễ cầu nguyện Eid. Không có ngày nào là bắt buộc, và các học giả cũng như các gia đình có quan điểm khác nhau về việc Eid có phải là lúc để viếng mộ hay không.

Chúc Tết nhà có tang: viết gì cho người đón Tết đầu tiên không có người thân

Nếu năm nay bạn là người viết chứ không phải người nhận, lời chúc Tết cho một người đang có tang không cần phải hay. Hospice UK, mạng lưới các cơ sở chăm sóc cuối đời ở Anh, cho rằng nói một điều gì đó vẫn hơn im lặng, còn Sue Ryder, một tổ chức từ thiện ở Anh, gợi ý một tấm thiệp trơn, không in sẵn lời chúc, một lời đề nghị cụ thể, và nói rõ họ không cần trả lời. Hãy nhắc tên người đã mất, bớt những câu chúc rộn ràng như “vạn sự như ý” hay “năm mới vui vẻ”, vì đứng một mình chúng có thể làm người nhận nhói lòng, và đưa ra một lời đề nghị kèm một ngày cụ thể.

Gửi cho kịp lúc. Thiệp nên đến tay trước Tết, còn tin nhắn thì ấm lòng nhất khi đến vào chiều cuối năm hay sáng mùng Một, đừng để vài hôm sau.

• Thay vì “Chia buồn cùng gia đình trong thời gian khó khăn này”, hãy thử “Tết này mình nghĩ đến cậu, và nghĩ đến cả anh Khoa nữa.”
• Thay vì “Chúc mừng năm mới, vạn sự như ý!”, hãy thử “Thương gửi cả nhà dịp Tết này” hay “Chúc cả nhà một năm mới bình an.”
• Thay vì “Cần gì cứ nói mình nhé”, hãy thử “Mùng Bốn mình mang qua nồi canh măng. Mình ngồi mười phút hay cả buổi chiều, tùy cậu.”
• Thay vì “Mình không thể hình dung cậu đang thấy thế nào”, hãy thử “Cả tuần nay mình cứ nhớ cái kiểu anh Khoa đập bàn mỗi lần thua ván tiến lên ngày Tết.”

Sáu câu để bắt đầu, điền chi tiết của riêng bạn vào chỗ trong ngoặc:

• Gửi một người bạn vừa mất bạn đời: “Đây là cái Tết đầu tiên của cậu không có [tên], và nhà mình cũng sẽ nhớ [anh ấy hay chị ấy]. [Ngày] mình sẽ qua, mang theo [món bạn vẫn mang].”
• Gửi một đồng nghiệp: “Chúc anh và gia đình một cái Tết thật nhẹ nhàng. Việc ở công ty không có gì cần anh cho tới khi anh sẵn sàng, và anh khỏi cần nhắn lại.”
• Gửi một người bạn ở xa: “Ước gì năm nay mình được ngồi mâm cơm nhà cậu. [Ngày] lúc [giờ] mình sẽ gọi, rồi mình nói chuyện về [tên], hay chẳng nói gì cũng được.”
• Gửi một người hàng xóm: “Tết này nhà em sẽ nhớ cảnh [tên] [treo cờ trước ngõ]. [Ngày] em để một đĩa [món ăn] ở hiên nhà anh chị, anh chị không cần ra mở cửa đâu.”
• Gửi anh chị em ruột: “Để dành cho em chỗ ngồi cạnh anh ở mâm cơm nhé. Nếu thấy nặng lòng quá, hai anh em mình xuống bếp rửa bát và nói chuyện về [tên]. Chuyện gì em cũng ở đây với anh, lúc nào cũng được.”
• Gửi một người mẹ vừa mất con: “Tết này mình nghĩ đến [tên cháu], và nghĩ đến chị. Mình vẫn nhớ [một chi tiết nhỏ về cháu]. Lúc nào chị muốn nghe tên cháu, mình sẽ nhắc.”

Điều không nên viết. Bỏ hẳn kiểu câu “ít ra thì” dưới mọi hình thức (ít ra bác cũng không còn đau đớn nữa, ít ra chị cũng có được ngần ấy năm), và câu “người ấy đã về nơi tốt đẹp hơn”, vì nó bảo một người đang đau phải cảm thấy thế nào. Một lời chúc không cần làm họ thấy khá hơn. Nó chỉ cần cho họ biết rằng cả họ lẫn người họ đang nhớ đều không bị lãng quên.

Giữ lại những câu chuyện kể bên mâm cơm hôm ấy

Nếu nhà bạn thử vòng mỗi người một chuyện, sẽ có người kể một chuyện mà những người còn lại chưa từng nghe, và chuyện ấy đáng được giữ lại. Trước khi bắt đầu, một người có thể hỏi thành tiếng xem mọi người có đồng ý để ghi âm bằng điện thoại không, và ghi âm luôn câu hỏi ấy. Ai cũng có thể bỏ lượt, hoặc xin bỏ chuyện của mình ra, và quy định về việc ghi âm người khác mỗi nước, mỗi nơi một khác, nên hãy tìm hiểu quy định nơi bạn sống. Phần thực hành có trong bài ghi âm giọng nói để lại cho con cháu. Và nếu bản ghi âm duy nhất của người đã mất là một tin nhắn thoại cũ, hãy lưu lại tin nhắn thoại ấy trước khi có ai cắt thuê bao của họ.

Sau đó, những câu chuyện có thể trở thành một lá thư. Một lá thư trên Goodbye App gồm phần chữ và một bản ghi âm. Hãy chọn bản ghi của câu chuyện quan trọng nhất, hoặc cắt bản ghi cả buổi tối lại thành một tệp duy nhất, rồi gõ những câu chuyện khác vào phần chữ của lá thư. Thư đi qua email tới cả nhà, vào Tết năm sau hay vào ngày giỗ. Bạn hẹn ngày và giờ gửi theo đồng hồ của mình, xa nhất là 30 năm. Tết năm nào cũng xê dịch trên lịch dương, nên hãy xem lịch trước khi chọn ngày. Nếu có người trong nhà sống ở nước ngoài, hãy tính xem lúc ấy bên họ là mấy giờ. Lá thư là chuyện riêng của bạn cho tới lúc gửi đi, và Goodbye App miễn phí, có 15 ngôn ngữ, dùng trên web và Android.

Mỗi lá thư chỉ đi một lần, nên Tết năm sau nữa cần một lá thư khác, viết riêng cho năm ấy. Cơ chế bảo vệ khi ngưng hoạt động là tùy chọn và luôn tắt cho tới khi bạn bật lên; nếu bật, nó có thể gửi thư sớm hơn khi bạn không đăng nhập suốt số ngày mình tự chọn, từ 3 đến 45 ngày. Một tấm ảnh chụp tối hôm ấy thì đi trong một bài đăng hẹn ngày riêng, có thể chỉ để những người bạn chọn xem.

Nhiều câu chuyện hay nhất sẽ đến từ những người lớn tuổi nhất trong mâm, và một mâm cơm đông người không phải là chỗ để hỏi họ thêm. Bài những câu hỏi nên hỏi cha mẹ dành cho một cuộc trò chuyện hôm sau, chỉ hai người, trong lúc đi dạo hay dưới bếp.

Khi không chỉ là một ngày khó khăn

Buồn trong dịp Tết không phải là dấu hiệu có điều gì đó trục trặc. Thấy trống rỗng, hay khóc, giận dữ hay tê dại suốt tháng Chạp là một phần của nỗi đau mất mát với rất nhiều người, và NHS, hệ thống y tế công của Anh, cho biết với phần lớn mọi người, nỗi đau sẽ dịu bớt theo thời gian.

Hãy nói chuyện với bác sĩ của bạn hoặc một nơi hỗ trợ tâm lý cho người có tang ở chỗ bạn sống nếu tâm trạng chùng xuống đã kéo dài hơn vài tuần, hoặc nếu những việc bạn đang thử không giúp được gì. Nếu người bạn lo là một người khác trong mâm cơm, hãy tìm một lúc yên tĩnh để nhẹ nhàng nói với họ điều đó, và gợi ý họ làm như vậy. Nếu bạn nghĩ có ai đó đang gặp nguy hiểm, đừng đợi qua ngày Tết: hãy gọi ngay cho dịch vụ cấp cứu nơi bạn sống. Nếu bạn không rõ quanh mình có những hỗ trợ nào, bác sĩ của bạn, hoặc bệnh viện hay cơ sở chăm sóc giảm nhẹ đã chăm sóc người đã mất, thường có thể chỉ cho bạn. Bạn không cần đợi ra Giêng mới hỏi.

Câu hỏi thường gặp

Nhà có tang có nên ăn Tết năm đầu không? Nếu cả nhà muốn thì có. Có nhà giữ mọi nếp cũ vì chính nếp quen giúp họ đứng vững. Có nhà gần như không làm gì, hay đi đâu đó. Cách nào cũng bình thường, nên hãy quyết cho riêng năm nay.

Nhà có tang có cần đi chúc Tết không? Không cần. Theo phong tục ở nhiều nơi, nhà có tang thường không đi chúc Tết nhà khác, mà bà con, hàng xóm sẽ sang thăm. Còn thiệp và tin nhắn thì năm đầu không ai trông đợi. Nhờ một người báo cho mọi người, và gửi một lời nhắn ngắn sau Tết nếu bạn muốn.

Chồng hay vợ mất rồi, ký thiệp Tết thế nào? Chỉ ký tên mình, chẳng hạn “Thân, Mai”. Nếu muốn có họ trong tấm thiệp, hãy thêm “vẫn luôn nhớ” và tên họ sau tên bạn, thay vì ký thay họ.

Nói gì với một người bạn đón Tết đầu tiên không còn mẹ? Hãy nhắc đến mẹ bạn ấy, và đưa ra một lời mời kèm ngày cụ thể: “Cả tuần nay mình cứ nhớ hũ dưa hành mẹ cậu muối mỗi dịp Tết, và nhớ cả cậu nữa. Mùng Năm mình rủ cậu đi dạo một vòng nhé?” Rồi nói bạn ấy không cần trả lời.

Có nên dùng ảnh người đã mất trên thiệp Tết? Trên thiệp in thì được, nếu bạn thấy phù hợp. Một tấm ảnh gia đình có họ trong đó, chụp vào một ngày vui, thường nhẹ nhàng hơn một tấm chân dung riêng, vốn dễ làm người nhận giật mình giữa một xấp thiệp rộn ràng, và dễ khiến người ta nghĩ đến ảnh thờ.

Nếu cả nhà không thống nhất được kế hoạch thì sao? Hỏi từng người điều quan trọng nhất với họ, rồi xếp ngày Tết quanh những điều ấy. Một kế hoạch cho riêng năm nay dễ được đồng ý hơn, và một ngày có thể chia đôi: buổi sáng một kiểu, buổi tối một kiểu.

Cái Tết thứ hai có khi lại khó hơn? Nhiều người nói vậy. Có người kể năm đầu được đỡ bởi sự quan tâm của mọi người xung quanh, còn năm thứ hai thì lặng hơn, ít tin nhắn hơn và ít người hỏi han hơn. Hãy chuẩn bị cho nó cẩn thận như năm đầu.

Đêm giao thừa có khó hơn những ngày Tết khác không? Với nhiều người có tang, có. Hãy tính trước buổi tối: ở cùng ai, có thức tới giao thừa không, và một cách để về sớm. Nếu bạn không muốn thức, hãy nhờ một người khác thắp hương lúc giao thừa. Đi ngủ lúc mười giờ cũng là một cách hoàn toàn ổn để bước sang năm mới.

Nếu bạn đang đọc những dòng này vì đang nghĩ đến chuyện tự tử, xin hãy nói chuyện với ai đó ngay hôm nay. findahelpline.com liệt kê các đường dây hỗ trợ miễn phí và bảo mật tại quốc gia của bạn, và bạn có thể tìm hiểu thêm ở trang của chúng tôi về tự tử và tự gây thương tích.