Sinh nhật của người đã mất: nên làm gì trong ngày ấy

Cái ngày ấy tự nó đến. Một lời nhắc hẹn cài trên điện thoại từ mấy năm trước sáng lên lúc bảy giờ sáng. Một người bạn cũ đăng lại tấm ảnh trên Facebook. Ngoài tiệm đầu phố vẫn có loại bánh kem ông luôn đòi, và có người trong nhà đã thức từ năm giờ sáng để quyết xem có nên mua hay không. Sinh nhật của một người đã mất là cái ngày duy nhất trong năm không ai phải tra lịch, và cũng là cái ngày không ai dạy ta phải làm gì với nó.

Người Việt có tên cho ngày mất, và có cả một bộ tên: giỗ đầu, giỗ hết, giỗ thường, tiên thường, chính kỵ. Còn ngày sinh của một người đã mất thì gần như không có tên, nên câu người ta tìm nhiều nhất là chính câu ấy: ngày này gọi là gì. Bài này trả lời câu đó trước, rồi đến phần việc: nên làm gì, làm vào mấy giờ, và nói gì. Có một điều xin nói thật rõ ngay từ đầu: ngày sinh của người đã khuất, nếu nhà bạn giữ, là ngày đứng bên cạnh ngày giỗ chứ không thay cho ngày giỗ. Giỗ vẫn là lễ của gia đình, vẫn theo lịch âm, vẫn làm như các cụ truyền lại. Những lời cho chính ngày giỗ nằm ở bài nói gì trong ngày giỗ.

Đây là một kế hoạch, không phải một lời động viên, và không có việc nào trong đây là bắt buộc. Một gia đình không làm gì cả thì không phụ ai, và một gia đình mua bánh rồi hát chúc mừng thì cũng chẳng sai.

Ngày này gọi là gì, và vì sao không ai dạy bạn một cái tên cho nó

Trong các thứ tiếng được tra ở đây, tiếng Việt có bộ từ đầy đủ nhất cho việc tưởng nhớ người đã mất, và toàn bộ bộ từ ấy dựng trên ngày mất. Lễ giỗ được giữ theo lịch âm, đúng vào ngày mất, có tên riêng cho năm đầu, năm thứ hai và những năm sau, và có tên riêng cho cả buổi chiều hôm trước. Trên trang của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Thích Thiện Phước viết rằng húy kỵ là ngày thầy tổ, cha mẹ, người thân và bạn bè của chúng ta qua đời. Và ở đó có một dòng là ngoại lệ duy nhất tìm được trong bất cứ truyền thống nào: thời quân chủ, cả ngày sinh lẫn ngày mất của vua, của hoàng hậu đều được gọi là ngày kỵ. Vậy tiếng Việt từng có một cái tên cho ngày sinh của người đã mất, và cái tên ấy chỉ dành cho bậc quân vương.

Tiếng Anh cũng không chốt được một từ giản dị nào cho ngày này, và những từ nó chốt được thì đều chỉ về ngày kia. Wiktionary ghi từ deathday, nghĩa là ngày một người mất, hoặc ngày kỷ niệm ngày ấy. Tiếng Anh còn vay nguyên chữ yahrzeit từ tiếng Yiddish, mà trang My Jewish Learning định nghĩa gọn trong một dòng: một từ Yiddish nghĩa là ngày giỗ. Còn cho ngày một người được sinh ra mà nay không còn ở đây để nhận lời chúc, thì không có từ nào tương đương.

Câu trả lời xưa hơn thì lại ngược hẳn với điều ta đoán. Trong một bài của linh mục Joe Babendreier được Opus Dei đăng lại, ông viết rằng ban đầu Hội Thánh không có lệ mừng sinh nhật một người. Cái được đánh dấu là dies natalis, tiếng Latinh nghĩa là ngày sinh, mà được hiểu là ngày một người tín hữu qua đời. Ngày mất chính là ngày sinh, và đó là lý do lễ của phần lớn các vị thánh rơi vào đúng ngày các vị ấy mất.

Có một truyền thống trong đó ngày sinh vốn đã nằm sẵn trong danh sách. Trang Chính Thống giáo Nga Azbyka kể ra ba ngày trong năm để cầu nguyện cho một người đã qua đời: ngày giỗ hằng năm, ngày sinh và ngày thánh bổn mạng. Một gia đình giữ ngày sinh là đang giữ một trong ba ngày ấy.

Vậy điều tìm được là một cái khuôn, chứ không phải một cái tên. Mọi truyền thống tra ở đây đều gọi tên ngày mất, cho nó một cuốn lịch và một nghi lễ. Không truyền thống nào gọi tên ngày sinh, trừ ở Việt Nam, và chỉ cho một ông vua. Nếu bạn đã đi tìm cái tên đúng mà không thấy, đó không phải lỗi của bạn. Suốt gần hết chiều dài lịch sử, đây không phải một dịp, và nó mới thành một dịp trong vòng đúng một thế hệ.

Có nên làm gì trong ngày ấy không: bảng quyết định cho năm đầu và những năm sau

Câu nhiều người Việt hỏi trước tiên không phải làm gì, mà làm có sao không: liệu làm sinh nhật cho người đã mất có khiến người ấy quyến luyến, có phải là điều không nên. Nên nói rõ chỗ này. Không tìm được bài văn khấn cổ truyền nào, cũng không tìm được một lời dạy nào của nhà chùa, đặt ra lễ cho ngày sinh của người đã khuất. Nhưng cũng không tìm được lời nào cấm. Nghĩa là nhà bạn không phá một nếp nào khi thắp hương trong ngày ấy, và cũng không bỏ một nếp nào khi không làm gì. Nếp được truyền lại là giỗ, và giỗ thì cứ giữ như cũ.

Ở một nước khác, cuộc tranh luận đó có người đứng tên hẳn hoi, và nó cho thấy cái lệnh cấm thường từ đâu mà ra. Một bài trên tờ báo Moskva Vechernyaya Moskva dẫn lời Darya Mironova, được giới thiệu là một nhà ngoại cảm, nói rằng tuyệt đối không được mừng sinh nhật người đã mất, và lời Evgenia Belova, một nhà số học và chuyên gia về pháp thuật Slav, nói rằng ngày ấy không còn ý nghĩa thật nào với thế giới bên kia. Cả hai đều không phải người tu hành.

Một linh mục thì nói ngược lại. Cha Vladislav Beregovoy, chánh xứ nhà thờ Thánh Nikolai ở Mosalsk, tỉnh Kaluga, nói với 360.ru rằng Giáo hội chưa bao giờ cấm cầu nguyện cho người đã qua đời vào ngày sinh của họ, và lệnh cấm ấy chỉ có trong đầu những người tin dị đoan, những người ở rất xa Giáo hội. Hãy giữ đúng cái ranh giới mà cả hai nguồn đều giữ. Giáo hội cho phép cầu nguyện cho người đã mất vào ngày này, và đếm ngày sinh là một trong ba ngày hằng năm của mình. Giáo hội không khuyên biến ngày ấy thành một bữa tiệc sinh nhật như thường. Một gia đình có thể làm đúng cả hai điều cùng lúc.

Những gì đã được đo. Deborah Carr và các đồng nghiệp, trên The Journals of Gerontology, Series B, đã thử đo chính cái ngày này ở những người cao tuổi có vợ có chồng quanh vùng Detroit, phỏng vấn trước khi người bạn đời mất, rồi phỏng vấn lại sau sáu tháng và sau mười tám tháng. Trong 210 người đã mất bạn đời ở mốc sáu tháng, 29 người được gặp trong vòng một tháng quanh ngày sinh của người đã mất cho thấy mức tuyệt vọng, lo âu và các triệu chứng trầm cảm cao hơn, sau khi đã tính đến những khác biệt khác giữa họ. Chính các tác giả xin người đọc thận trọng, vì 29 người là một nhóm nhỏ. Hai điều nữa quan trọng không kém. Hiệu ứng ấy chỉ xuất hiện trong sáu tháng đầu và đến mốc mười tám tháng thì không còn, và nỗi khao khát được gặp lại người đã mất thì không hề tăng trong khoảng thời gian quanh ngày sinh. Nhóm được nghiên cứu là những người cao tuổi mất bạn đời, nên không có kết luận nào trong đó nói về cha mẹ mất con hay con mất cha mẹ. Cách đọc mà bài này dựa vào: sinh nhật đầu tiên là cái khó, còn những năm sau thì thường không.

Vì sao một kế hoạch hơn một lời hứa. Michael Norton và Francesca Gino, trong nghiên cứu công bố dưới tên “Rituals Alleviate Grieving for Loved Ones, Lovers, and Lotteries” trên Journal of Experimental Psychology: General và được Harvard Business School thuật lại, thấy tác dụng lên nỗi đau mất mát ở những người viết về một nghi thức mà họ đã thật sự làm, và trong một nghiên cứu đi kèm, việc đứng xem người khác làm một nghi thức yếu hơn hẳn so với tự tay mình làm. Đó chính là lý do nên có một kế hoạch mà tay bạn nhúng vào.

Giờ thì đến cái bảng.

Bảng nói gì cũng vậy, hãy quyết cho riêng năm nay và nói rõ như thế. Một kế hoạch cho một năm thì dễ đồng ý và dễ đổi.

Các gia đình thật sự làm gì trong ngày sinh của người đã mất: mười ba nếp nhà trong một bảng

Đây là điều nhiều nhà làm, không phải điều nhà nào cũng phải làm. Phong tục mỗi nhà, mỗi vùng, mỗi chùa, mỗi xứ một khác, nên chỗ nào trong bảng có gọi tên một đức tin thì hãy hỏi nhà chùa, cha xứ, imam hay rabbi của chính bạn trước khi coi đó là luật.

Một nhà người Việt được bày bán những gì. Lễ sinh nhật cho người đã mất là việc có thật sự được làm, và nó đặt mua được. Hoa viên Bình An ở Đồng Nai bán mâm lễ sinh nhật, một mâm bày vào ngày sinh tại mộ hoặc tại bàn thờ gia đình: hoa hồng, trái cây, một chiếc bánh kem có thể viết tên và lời chúc, nến, nhang trầm, một chiếc lọng và một người phục lễ, giá tham khảo 1.000.000 VNĐ một lễ. Xin nói thật hai điều. Thứ nhất, đây là một dịch vụ được chào bán, không phải một nghi lễ truyền lại: không tìm được một lời dạy nào của nhà chùa, cũng không tìm được bài văn khấn cổ truyền nào đặt ra lễ cho ngày sinh. Nên nếu bạn đang tìm bài văn khấn sinh nhật người đã mất mà không thấy, là vì không có bài nào. Phần lớn các nhà làm cách giản dị nhất: khấn như vẫn khấn ngày thường, rồi thêm một câu của riêng mình, rằng hôm nay là ngày sinh của ông, của bà, và cả nhà đều nhớ. Thứ hai, lễ ấy đứng bên cạnh ngày giỗ chứ không thay cho giỗ. Bản không tốn tiền thì nhỏ và ở trong nhà: một ngọn nến và một bình hoa trên bàn thờ, cúc trắng hay thứ hoa họ thích, một tấm ảnh và vài món đồ cũ của họ, nấu đúng những món họ hay nấu, đi tảo mộ, và làm một việc thiện nhân danh họ.

Một điều về phần mộ, nói một lần. Ba nguồn Chính Thống giáo nói giống nhau ở chỗ này, và biết trước thì đỡ hơn biết sau. Foma viết rằng có thể ra mộ vào ngày sinh, vào ngày giỗ, hay vào bất cứ ngày nào có ý nghĩa với người đã mất, và gạt đi hai việc: bữa cơm tưởng niệm thuộc về ở nhà, cùng những người thân thiết, chứ không phải ở nghĩa trang, và theo trang này thì không nên uống rượu mừng người đã mất, kể cả trong ngày sinh của họ. Pravmir viết rằng nên tránh rượu vang, càng nên tránh vodka, trong bữa cơm tưởng niệm, và coi cái chén rót sẵn đặt ra cho người đã mất là dấu vết của tín ngưỡng ngoại giáo chứ không phải một tập quán Kitô giáo. Còn Azbyka thì xin các gia đình bỏ lệ tưởng nhớ bằng rượu. Xin nói rõ: đây là hướng dẫn của một giáo hội cho bữa cơm tưởng niệm của tín hữu mình, không phải một lời phán về chén nước, chén rượu nhỏ vẫn đặt trên bàn thờ trong nhà người Việt. Nhà bạn xưa nay vẫn làm theo cách khác thì đây không phải một lời bắt lỗi. Chỉ là một điều đáng biết trong lúc tính toán.

Sinh nhật đầu tiên sau khi người ấy mất, giờ nào làm gì

Một ngày, tính từ đầu đến cuối. Gia đình dưới đây là hư cấu, cả tên cũng vậy, và không một dòng nào trong đó là lệnh phải theo. Ông Phạm Văn Đức mất ngày 3 tháng 2, ở tuổi sáu mươi mốt, và sinh nhật ông là ngày 11 tháng 9. Vợ ông, bà Nguyệt, con trai Khang và con gái Phương bàn xong cái ngày đầu tiên ấy trong bốn tin nhắn Zalo. Cháu Bảo, cháu nội ông, chín tuổi.

Xin một khóa lễ thì nói thế nào. Ở chùa, việc bạn muốn thường là xin ghi tên hương linh vào khóa lễ cầu siêu của một ngày nhất định. Hãy đến hoặc gọi trước, đưa tên, năm sinh năm mất, pháp danh nếu có, nói rõ ngày bạn muốn, và hỏi nhà chùa nhận ghi từ khi nào. Mỗi chùa một lệ, nên câu trả lời đúng nhất là câu của chùa bạn đến. Với gia đình Công giáo, cái bạn muốn gọi là một thánh lễ cầu cho người đã qua đời, và biết đúng tên gọi ấy sẽ đỡ cho bạn một cuộc điện thoại loay hoay. Quy chế tổng quát Sách lễ Rôma giữ danh sách những dịp ưu tiên cho lễ cầu cho người qua đời khá hẹp, khi vừa nhận tin một người mất, khi an táng, hay vào giỗ đầu, và ngày sinh không nằm trong đó. Mà cũng không cần nằm trong đó. Điều 945 Giáo luật nói rằng linh mục nào dâng lễ hay đồng tế cũng được phép nhận bổng lễ để chỉ lễ theo một ý nguyện cụ thể. Hãy gọi cho giáo xứ, đưa tên, nói ngày, và hỏi khi nào thì sổ lễ bắt đầu nhận. Cũng chính điều luật ấy khuyên các linh mục dâng lễ cho tín hữu, nhất là người khó khăn, dù không có bổng lễ, nên nếu tiền là chỗ vướng, hãy nói thẳng và cứ xin.

Cũng ngày ấy, nhưng một mình. Phần lớn những điều ở trên giả định có cả một nhà. Nếu chỉ có bạn giữ ngày này, cái khung vẫn dùng được, và một ngày có giờ ghi sẵn thì dễ đi qua hơn một ngày không có gì.

Nói gì với người mẹ, người vợ hay những đứa con trong ngày ấy: chín lời nhắn trọn vẹn, ba giọng khác nhau

Ngày này là việc tử tế dễ làm nhất trong cả năm, và gần như không ai dùng. Đám tang thì ai cũng viết. Chín tháng sau, vào một ngày thứ Ba tình cờ là sinh nhật anh ấy, thì hầu như chẳng ai viết, mà đúng vì thế cái tin nhắn ấy mới là cái người ta giữ lại.

Bốn điều giữ cả chín lời nhắn này lại với nhau. Gọi tên người đã mất. Nói rõ hôm nay là ngày gì, thay vì nói vòng “trong lúc khó khăn này”. Đưa ra một lời đề nghị có ngày và có giờ. Và nói rằng họ không cần trả lời. Dưới đây là ba giọng cho mỗi một trong ba người đọc.

Gửi một người mẹ mất con trai. Hoàng mất ở tuổi hai mươi sáu. Mẹ anh là cô Tâm.

Cô Tâm ơi, con biết hôm nay là ngày gì. Cả ngày hôm nay con nghĩ về Hoàng, và nghĩ về cô. Cô không phải trả lời con đâu.

Cô Tâm ơi, hôm nay là sinh nhật Hoàng, và con không muốn ngày này đi qua mà trong điện thoại cô không có tên bạn ấy từ một người khác. Con vẫn thấy Hoàng ngồi quán nước đầu phố với ly trà đá, kể cho con cốt truyện một bộ phim con xem rồi. Chiều thứ Năm con rảnh, con muốn mời cô đi uống cà phê và nói chuyện về bạn ấy, hay nói chuyện gì cũng được. Cô đừng thấy phải trả lời con ngay hôm nay.

Kính thưa cô, con làm cùng anh Hoàng hai năm, và hôm nay là sinh nhật anh, nên con muốn viết mấy dòng. Anh dạy con làm việc, kiên nhẫn, hồi con còn chẳng làm được gì. Nếu có lúc nào cô muốn nghe, con xin kể cô những việc anh làm ở cơ quan mà có lẽ cô chưa từng được nghe.

Gửi một người vợ hay người chồng mất bạn đời. Anh Quang mất hồi tháng Ba. Vợ anh là chị Hiền.

Chị Hiền ơi, chúc mừng sinh nhật anh Quang. Hôm nay em nghĩ đến cả hai người. Tối nay em ở nhà, chị muốn có người ngồi cùng thì em qua, chị không muốn thì cũng không sao cả.

Chị Hiền ơi, hôm nay là sinh nhật anh Quang. Em vẫn cứ nghe tiếng anh ở cửa nhà em lúc bảy giờ ba mươi sáng Chủ nhật với mấy cái bánh mì, bảo là đi ngang qua, mà chẳng lần nào anh đi ngang thật. Sáng thứ Bảy mười một giờ em ghé, mang theo ít đồ ăn để chị cất tủ lạnh, và em ngồi mười phút hay cả buổi chiều, tùy chị. Chị không phải trả lời tin này. Lúc đến em sẽ nhắn một câu ở ngoài cửa.

Chị Hiền ơi, nhà em với chị chưa quen nhau hẳn, nhưng ba năm trước anh Quang sửa lại cái cổng sắt nhà em và không lấy một đồng nào. Em biết hôm nay là sinh nhật anh vì hôm ấy anh vừa làm vừa kể ngày sinh của mình, và bảo năm nào anh cũng ở nhà làm vườn ngày đó. Cái cổng vẫn còn nguyên, và nhà em vẫn nhớ anh.

Gửi những người con đã lớn. Bà Liên mất năm ngoái. Con bà là Vân và Dũng.

Vân ơi, hôm nay là sinh nhật mẹ cậu. Bà Liên. Mình nghĩ đến cậu và Dũng. Cậu không cần nhắn lại gì cả.

Vân ơi, hôm nay là sinh nhật bà Liên và mình không để nó trôi qua được. Cái tuần mẹ mình mất, bà sang nhà mình, gần như không nói gì, rửa sạch cả chậu bát trong bếp rồi về. Hai mươi năm rồi mà mình không quên nổi. Mình muốn làm đúng như thế cho hai cậu, nên chiều Chủ nhật sáu giờ mình mang cơm sang. Nếu hôm đó không tiện thì cậu nói nhé. Còn không thì cậu khỏi trả lời, mình cứ sang.

Vân và Dũng thân mến, bác là người ở sát vách nhà mẹ hai con ngoài phố Hàng Chuối suốt mười một năm, và hôm nay lẽ ra là sinh nhật bà. Mùa nào bà cũng cho nhà bác một rổ ổi, nhiều đến nhà nào cũng không ăn hết, và bao giờ bà cũng hỏi thăm con trai bác bằng đúng tên nó. Nếu lúc nào hai con muốn, bác có hai tấm ảnh bà chụp ngoài vườn, khoảng năm 1998.

Đừng gửi những câu này. Bỏ hẳn kiểu “ít ra thì” dưới mọi hình thức, và câu “người ấy đã về nơi tốt đẹp hơn”, vì nó bảo một người đang đau phải cảm thấy thế nào về ngày hôm nay. Đừng hỏi hôm nay nhà họ làm gì, vì nhiều nhà đã quyết là không làm gì và không muốn phải giải thích. Và nếu bạn đã để muộn quá, một lời nhắn hai hôm sau vẫn hơn hẳn không có lời nào.

Một câu trả lời khi có người chúc mừng sinh nhật mà chưa hay tin

Không ai báo trước cho bạn về đoạn này. Những lời chúc đến từ người chưa biết, vào đúng lúc tệ nhất, và người đang giữ điện thoại phải đáp lại thiện ý của một người xa lạ bằng cái tin đau nhất đời mình. Dưới đây là một câu cho từng trường hợp, ngắn đủ để gõ bằng một ngón tay. Người đã mất là bà Ánh, mất ngày 4 tháng 5 năm ngoái.

Bạn không nợ ai một lời giải thích, một giọng điệu hay một tốc độ trả lời. Không nói gì cũng là một câu trả lời trọn vẹn, một cái biểu tượng ngón tay cái ở nhóm công việc cũng vậy, và để điện thoại reo cũng vậy. Hãy giao điện thoại và các trang mạng cho một người trong nhà trong đúng ngày ấy, như Phương ở trên, vì trả lời chín người lạ là một việc nặng và nó không nên rơi vào tay người đang đau nhất. Và hãy xử lý mấy lời nhắc tự động một lần cho xong thay vì mỗi năm một lần: cái gì tắt được, cái gì không, có trong bài tin nhắn sẽ ra sao khi một người qua đời.

Mấy lời trước mâm cơm và bốn bài nói ngắn, trọn vẹn, từ hai mươi đến chín mươi giây

Hãy quyết trước ngày ấy xem ai nói và nói lúc nào, để giữa bữa không ai phải tự đoán thời điểm. Người nói không nhất thiết phải là con trưởng hay người gần gũi họ nhất, chỉ cần là người muốn nói, và có một người thứ hai được nhắc trước rằng có thể phải nói nốt. Mấy lời trong ngày này không cần đến rượu. Trà, nước ngọt, nước lọc, hay chỉ cần nâng cái chén không lên, đều được cả.

Bốn mươi giây, trước bữa cơm. Khang, trước mâm cơm nhà bố.

Trước khi cả nhà ăn, con xin nói một câu. Hôm nay là sinh nhật bố. Bố mà còn thì năm nay bố sáu mươi hai, và bố hẳn sẽ bảo đừng bày vẽ, rồi lặng lẽ ngó xem có bánh chưa. Nhà mình không giả vờ hôm nay là một ngày dễ. Nhưng con thà ngồi một mâm đông người trong ngày sinh của bố, hơn là ngồi ở bất cứ đâu khác. Vậy thì, mời cả nhà, vì bố, người đã dạy nửa cái nhà này đi xe, và đứa cháu nào cũng từng được ông cho ngồi trước, giả vờ cầm ghi đông. Chúc mừng sinh nhật bố.

Sáu mươi giây, một người con đã lớn. Vân, nói về mẹ mình, bà Liên.

Con xin nói ngắn thôi, rồi cả nhà ăn. Hôm nay là sinh nhật mẹ con. Bà Liên. Mẹ bắt con với Dũng hát trọn bài chúc mừng sinh nhật hai lần, vì lần đầu bao giờ cũng chưa ra gì. Con sợ ngày hôm nay suốt cả tháng, rồi sáng nay con lại bật cười trên đường, vì cái loa ngoài phố phát đúng bài mẹ không chịu được, và con nghe rõ trong đầu mẹ sẽ nói gì về nó. Cái loa phường, cái đường tắc, cái cách con pha trà. Thôi, mình ăn món mẹ nấu còn ngon hơn con nấu.

Sáu mươi giây, một người anh hay người em.

Hôm nay Hoàng nhà em hai mươi bảy tuổi. Hai mươi bảy. Nó chưa bao giờ kể hết được một câu chuyện mà không tự cười trước ở giữa chuyện, và cả nhà cứ để nó cười như thế. Em muốn nói điều này. Nó không phải một chuyện buồn. Nó là người vui nhất trong tất cả những người bọn em từng biết, và việc được làm anh của nó vẫn là điều đầu tiên em nói về mình. Nên mọi người ăn đi, kể cho em một chuyện về nó mà em chưa nghe, và ai có khóc thì cũng được. Chúc mừng sinh nhật, Hoàng.

Hai mươi giây, cho một đứa trẻ khoảng mười tuổi. Bảo, chín tuổi, đứa chọn cái bánh. Hãy cho trẻ một câu có chỗ trống, và tập với trẻ một lần trước đó để lời nói thành quen miệng.

Hôm nay là sinh nhật ông cháu. Điều cháu thích nhất ở ông là ông cho cháu ngồi trước, giả vờ cầm ghi đông, dù mẹ cháu nói không được. Cháu có làm một cái thiếp cho ông. Cháu sẽ đặt nó ở chỗ ông vẫn ngồi. Chúc mừng sinh nhật ông.

Chín mươi giây, giữa bạn bè chứ không phải người nhà.Sinh nhật một người bạn đã mất thường do chính những người không phải họ hàng giữ, mà chẳng ai từng bảo cái nhóm ấy nên nói gì.

Rồi. Cả hội đều biết vì sao tối thứ Tư mình lại ngồi đây. Hôm nay Tuấn tròn ba mươi lăm, và nếu còn thì chính nó sẽ đứng ra tổ chức cái bữa này, rồi đến muộn bốn mươi phút.

Không ai trong bọn mình là người nhà nó. Mình không được ai gọi điện, cũng không ai hỏi mình có ổn không. Nhưng bọn mình có mười lăm năm của nó mà nhà nó không hề thấy. Chuyến đi Đà Lạt bằng cái xe long sòng sọc. Cái hè nó nhất định mình là đầu bếp. Cái đêm nó ngồi vỉa hè can tôi khỏi quyết định tệ nhất đời mình, bốn giờ sáng, rồi không bao giờ nhắc lại một lần nào.

Nên mình tính thế này. Mỗi năm một lần, đúng ngày này, bọn mình về đây. Mỗi người kể một chuyện. Và một người trong bọn mình gọi cho mẹ nó vào buổi sáng, vì bác sẽ muốn biết rằng ngoài gia đình vẫn có người nhớ. Vì Tuấn.

Khi có người khóc. Không cần phải chữa gì cả. Hãy đợi, đưa hộp khăn giấy, nói “Cứ từ từ thôi”, và để khoảng lặng cứ là khoảng lặng. Nếu người đang nói không nói nốt được, thì người thứ hai đã nhận trước sẽ đứng lên nói nốt, và đó là thành công chứ không phải thất bại. Nếu bạn cần dài hơn một phút, những bài ví dụ điếu văn ngắn có thể cắt lại cho vừa một mâm cơm.

Khi ngày sinh và ngày mất rơi gần nhau

Nhiều nhà có hai ngày ấy chỉ cách nhau vài tuần. Giữ cả hai, gộp làm một, hay chọn một: cả ba đều bình thường. Mọi lời nói trong chính ngày mất, từ những tuần đầu cho tới ngày khánh thành bia mộ, thuộc về bài nói gì trong ngày giỗ, nên phần dưới đây chỉ nói về chỗ hai ngày chạm nhau.

Pravmir giải thích vì sao nếp Chính Thống giáo nghiêng về ngày kia: Giáo hội cầu nguyện cho người đã qua đời vào ngày giỗ, vì với một tín hữu Chính Thống giáo thì đó là ngày sinh vào đời sống mới, đời sống vĩnh cửu. Đó không phải một lệnh cấm với ngày sinh, cái ngày mà Azbyka vẫn kể là một trong ba ngày hằng năm. Đó là lý do ngày mất nặng hơn. Trong nhà người Việt, cái lý ấy nghe quen: giỗ là lễ của nhà, còn ngày sinh, nếu giữ, là phần thêm vào.

Foma nói thêm phần nghĩa trang của cùng cuốn lịch đó: có thể ra mộ vào ngày sinh hay bất cứ ngày nào có ý nghĩa với người đã mất, và trang này xin các gia đình để những ngày lễ lớn, Giáng sinh, Phục sinh và Chúa Ba Ngôi, cùng Tuần Thánh và Tuần Sáng, cho nhà thờ chứ không cho nghĩa trang, không phải vì ra mộ là điều bị cấm mà vì ngày ấy thuộc về chỗ kia. Nếu ngày của bạn rơi đúng vào một ngày như thế, trang này khuyên dời buổi ra mộ. Còn nếu ngày sinh bị cả một mùa lễ nuốt mất chứ không phải một ngày lễ, thì chuyện rộng hơn ấy nằm ở bài đi qua cái Tết đầu tiên không có người thân.

Sinh nhật của một đứa trẻ đã mất

Phần này không có nghiên cứu nào đứng sau, vì gần như không có nghiên cứu nào nói về đúng cái ngày này, và một người cha, một người mẹ đang đọc đây xứng đáng được nói thật điều đó, thay vì được đưa cho những lời khuyên nghe rất chắc chắn.

Hãy bắt đầu từ điều đúng. Đó vẫn là sinh nhật của con. Phần lớn các cha mẹ mất con vẫn tiếp tục đếm tuổi con và vẫn nói thành tiếng: năm nay con chín tuổi. Đó không phải là không chịu chấp nhận, và nó không cần phải giải thích với ai, kể cả người họ hàng cho rằng đã đến lúc nên thôi. Ngày ấy thuộc về cha mẹ, và người đang gánh nhiều nhất là người quyết.

Chuyện cái bánh, nói thẳng. Có, nếu bạn muốn có bánh. Nhiều nhà mua bánh, cắm nến và để các anh chị em thổi. Nhiều nhà khác không chịu nổi cái bánh và làm một việc khác hẳn. Chọn cách nào cũng không nói lên điều gì về việc đứa trẻ được thương nhớ nhiều đến đâu, và nến thì thắp được mà không cần hát.

Các anh chị em của con. Trẻ nhìn người lớn mà biết ngày hôm nay có hình gì, nên hãy nói trước kế hoạch từ hôm trước, bằng những từ đơn giản, và cho mỗi đứa một việc do chính con chọn: cắm nến, bày hoa, chọn món ăn, chọn tấm ảnh đặt lên bàn. Hãy chuẩn bị tinh thần rằng phút này con muốn có tiệc, mười phút sau con đã chán hết cả. Nếu trong nhà có đứa còn nhỏ đến mức chuyện người kia đã mất vẫn phải giải thích, hay phải giải thích lại, thì bài nói với trẻ khi có người qua đời có đủ lời cho từng tuổi.

Một ví dụ hư cấu. Bé Linh mất khi lên bảy. Vào sinh nhật thứ tám của con, cha mẹ bé, anh Hải và chị Yến, làm bốn việc: nấu bữa sáng con thích nhất, gửi tên con lên chùa trong khóa lễ hôm ấy, cái bánh nhỏ do anh trai con là Nam chọn, và một vòng đi bộ ra bờ hồ, nơi con học ném thia lia. Nam, chín tuổi, hỏi rằng con có được phép vui trong ngày sinh nhật của em không. Chị Yến nói với con là được, và rằng em con hẳn sẽ ồn ào đứng về phía con trong chuyện cái bánh.

Nói gì với cha mẹ của con trong ngày ấy. Hãy gọi tên đứa trẻ, trước tiên, trước mọi điều khác. Đừng hỏi hôm nay nhà họ làm gì. Đừng nói rằng mọi chuyện đều có số, và đừng đi tìm một lý do. Hãy đưa ra đúng một việc cụ thể, có giờ. Và nếu bạn từng biết đứa trẻ ấy, hãy kể cho cha mẹ con một chi tiết mà có lẽ họ chưa từng được nghe: con nói gì ở sân trường, cái chuyện cười con kể cho mọi người suốt một tháng. Cha mẹ mất con thì khát những thông tin mới về con mình, và một chi tiết mới đáng giá hơn cả một đoạn văn chia buồn.

Yến ơi, hôm nay là sinh nhật Linh. Con tám tuổi. Cả tuần nay mình nghĩ về con bé, và nghĩ về cậu, về anh Hải và Nam. Mình vẫn thấy con bé đứng trên bờ tường nhà mình, tuyên bố rằng nó là con hổ. Sáng thứ Bảy mình để hoa ở bậc cửa và mình không gõ cửa đâu. Cậu không phải trả lời gì cả.

Có những người họ hàng thôi nhắc tên đứa trẻ vì sợ làm cha mẹ con đau thêm, mà từ bên trong nhìn ra thì điều đó giống hệt sự quên lãng. Cha mẹ có quyền nói thẳng: cứ nhắc tên con với tôi, tôi thà được nghe. Còn một người bạn tự ghi ngày ấy vào lịch của mình, năm nào cũng ghi, sẽ trở thành một trong những người đã ở lại.

Viết cho họ trong ngày ấy, và viết về phía trước cho người đang sống

Trong tất cả những việc các gia đình kể lại về ngày này, viết là việc hay được làm một mình nhất và hay được giữ lại nhất. Nó đi về hai hướng.

Viết cho họ. Một bức thư gửi người đã mất, vào ngày sinh của họ, kể cho họ tin tức một năm qua, nói ra cái điều bạn chưa kịp nói, hay chỉ chúc mừng sinh nhật rồi dừng. Không ai đọc nó ngoài bạn. Bài viết thư cho người đã khuất có các gợi ý, các bức thư mẫu, và câu trả lời cho điều ai cũng hỏi, là viết xong rồi thì làm gì với bức thư ấy.

Giữ lại những gì đã nói thành tiếng. Nếu một người trong mâm kể một chuyện mà những người còn lại chưa từng nghe, chuyện ấy đáng được giữ. Trước khi vòng kể bắt đầu, hãy hỏi thành tiếng xem mọi người có đồng ý để ghi âm bằng điện thoại không, ghi âm luôn câu hỏi đó, và ai muốn bỏ lượt thì cứ bỏ. Quy định về việc ghi âm người khác mỗi nước, mỗi nơi một khác, nên hãy tìm hiểu quy định nơi bạn sống. Phần thao tác nằm trong bài ghi âm giọng nói để lại cho gia đình. Còn nếu giọng bạn muốn nghe trong đúng ngày này chỉ còn sót lại trong một hộp thư thoại của nhà mạng, thì việc đầu tiên, trước khi có ai cắt thuê bao, là lưu lại tin nhắn thoại của người đã mất.

Viết về phía trước. Hướng còn lại là cái hướng mà ngày này hay đặt vào đầu người ta, thường là vào khoảng chín giờ tối: rằng rồi một ngày nhà mình cũng sẽ có một ngày như hôm nay, và rằng có một điều gì mình có thể để lại cho ngày ấy. Đó là một bức thư do một người đang sống viết để được mở ra về sau. Trên Goodbye App, một bức thư như vậy gồm phần chữ bạn viết và một bản ghi âm giọng nói của chính bạn. Bạn chọn người nhận, chọn ngày và giờ thư được gửi qua email tới họ, xa nhất là ba mươi năm. Thư là chuyện riêng của bạn cho tới lúc được gửi đi, và việc này miễn phí. Mỗi bức thư chỉ đi một lần, nên cái sinh nhật bạn đang nghĩ tới là một bức thư, và sinh nhật năm sau là một bức khác.

Nếu đó mới là điều bạn cần, chứ không phải kế hoạch cho hôm nay, thì bài thư sinh nhật cho những năm bạn có thể không còn ở đó nói về viết bao nhiêu lá và trong mỗi lá có gì, còn bài thư gửi con cho từng cột mốc nói về đám cưới và ngày tốt nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Ngày sinh của người đã mất thì nên làm gì? Phần lớn các nhà làm một việc nhỏ có đầu có cuối: một khóa lễ hay một lời khấn buổi sáng, ra mộ mười lăm phút, món của họ trên một mâm cơm, mấy lời bốn mươi giây, và đóng ngày lại vào đúng cái giờ đã báo trước. Bảng quyết định ở trên giúp bạn chốt xem năm nay có làm gì không, còn bảng mười ba nếp nhà cho thấy các gia đình thật sự làm gì trong ngày ấy.

Làm sinh nhật cho người đã mất có sao không? Không. Chỗ làm người ta vướng là chữ “mừng”, và bỏ chữ ấy đi là xong: phần lớn các nhà đánh dấu ngày ấy chứ không ăn mừng nó, nghĩa là một lời khấn hay một khóa lễ, cơm nước, ra mộ, mấy lời trước mâm, và kết thúc sớm. Không tìm được bài văn khấn cổ truyền nào, cũng không tìm được lời dạy nào của nhà chùa đặt ra lễ cho ngày này, mà cũng không có lời nào cấm. Trong nếp Chính Thống giáo thì việc cầu nguyện cho người đã mất vào ngày sinh của họ được phép, còn giữ ngày ấy như một bữa tiệc bình thường thì không được khuyên.

Ngày sinh của người đã mất gọi là gì? Tiếng Việt không có tên riêng cho nó: giỗ, húy kỵ, chính kỵ, tất cả đều gắn với ngày mất, và ngoại lệ duy nhất tìm được là chữ ngày kỵ thời quân chủ, chỉ dùng cho vua và hoàng hậu. Phần lớn các nhà cứ nói giản dị là “sinh nhật bố” hay “năm nay mẹ tròn bảy mươi”.

Có nên nói chúc mừng sinh nhật với người đã mất không? Nhiều người vẫn nói, thành tiếng hay viết ra, và chẳng có gì sai. Có người thấy câu ấy nghẹn lại ở cổ, và chọn nói “hôm nay con nhớ bố”, hay chỉ gọi tên người ấy.

Có xin được khóa lễ cho ngày sinh không? Ở chùa thì tùy chùa: nhiều nơi nhận ghi tên hương linh vào khóa lễ cầu siêu bất cứ ngày nào trong năm, nên cứ hỏi nhà chùa chứ đừng hỏi một trang web. Trong nếp Chính Thống giáo thì có: Azbyka kể ngày giỗ, ngày sinh và ngày thánh bổn mạng là ba ngày hằng năm để cầu nguyện cho người đã qua đời, và các linh mục trả lời ở đó nói rằng một tờ ghi tên cho lễ proskomidia được nhận vào bất cứ ngày lễ nào. Còn có dâng được lễ panikhida đúng ngày đó hay không thì do lịch phụng vụ quyết, nên người cần hỏi là giáo xứ.

Nếp Do Thái có giữ ngày sinh không? Không, không như một lễ. ReformJudaism.org viết rằng Do Thái giáo theo truyền thống không tưởng niệm ngày sinh của những người thân đã mất, và cái được giữ là ngày giỗ, tức yahrzeit. Ngày ấy tính theo lịch Hebrew từ ngày mất, nên nó xê dịch so với lịch dương, và lệ của nó là ngọn nến cùng lời Kaddish. Nhưng chính trang ấy vẫn kể ngày sinh trong những ngày một gia đình có thể đi thăm mộ.

Trong Hồi giáo có làm gì cho ngày sinh của người đã mất không? Các học giả được dẫn ở đây cho rằng giữ một lễ kỷ niệm hằng năm là một việc đặt thêm vào đạo, còn thăm mộ để cầu cho người đã mất và để nhớ đến đời sau thì được khuyên làm, vào bất cứ ngày nào. Điều không ai tranh luận là những gì đến được với người đã mất: dua, xin tha thứ cho họ, và việc bố thí làm nhân danh họ, không cần một ngày nào cố định. Nhiều cộng đồng Hồi giáo vẫn giữ lễ giỗ, nên hãy hỏi imam của chính bạn thay vì một trang web.

Tôi đang lo cho một người trong ngày ấy. Ngày này có làm tăng nguy cơ không? Theo những gì đã đo được thì không. Những tuần quanh ngày sinh và quanh ngày giỗ đã được đem so với phần còn lại của năm, và không hiện ra như một khoảng nguy hiểm hơn. Điều được biết chắc hơn là những tuần ngay sau khi một người mất mới là những tuần nặng hơn. Nên nếu hôm nay bạn đang lo cho một người, thì ngày này không phải lý do để chờ, cũng không phải lý do để yên tâm. Hãy hỏi thẳng họ, và ở lại với họ.

Sinh nhật thứ hai có dễ hơn sinh nhật đầu không? Thường là dễ hơn, dù không phải với mọi người. Trong nghiên cứu về những người mất bạn đời nói ở trên, mức căng thẳng tăng lên quanh ngày sinh của người đã mất xuất hiện trong sáu tháng đầu sau mất mát và đến mốc mười tám tháng thì không còn. Nỗi đau mất mát không chịu đi theo cuốn lịch mà người ta đưa cho nó, và đó chính là lý do một kế hoạch có giờ kết thúc được báo trước vẫn đáng có, dù ngày hôm ấy có đi theo hướng nào.

Nếu bạn đang đọc những dòng này vì đang nghĩ đến chuyện tự tử, xin hãy nói chuyện với ai đó ngay hôm nay. findahelpline.com liệt kê các đường dây hỗ trợ miễn phí và bảo mật tại quốc gia của bạn, và bạn có thể tìm hiểu thêm ở trang của chúng tôi về tự tử và tự gây thương tích.