Người ta cho bạn vài phút để nói mẹ mình là người thế nào, và mấy đêm vừa rồi chắc đều trôi qua giống nhau: bạn ngồi xuống, viết được ba câu, và câu nào cũng nghe như chữ in sẵn trên tấm thiệp. Đó không phải là bạn thiếu thương hay kém viết. Đó là chuyện tất yếu khi một người đã có mặt trong mọi căn phòng của đời bạn từ trước cả lúc bạn kịp nhớ.
Dưới đây là sáu bài điếu văn cho mẹ trọn vẹn, chứ không phải mười lăm câu mở đầu và một danh sách tính từ. Ba bài do con gái nói, ba bài do con trai nói, và mỗi bài là một bài hoàn chỉnh mà tối nay bạn có thể đứng dậy đọc. Sáu bài ứng với sáu hoàn cảnh: một cơn bệnh dài, một người con trai chưa bao giờ giỏi nói, một cái mất đột ngột không một lời báo trước, chứng lú lẫn tuổi già, một mối quan hệ chưa bao giờ đơn giản, và một người nói thay cho cả nhà. Mỗi bài đều ghi thời lượng ở đầu, để bạn chọn bài vừa với phần lễ mà người ta dành cho bạn.
Vì Sao Bài Này Khó Nhất
Mẹ là người khó viết điếu văn nhất, vì một lý do không ai báo trước cho bạn: phần lớn những gì mẹ làm không còn lại dưới dạng một câu chuyện. Nó còn lại dưới dạng một sự thật về chính bạn. Những bữa cơm, những lần ngồi đợi ngoài cổng trường, những đêm thức canh cơn sốt, những tờ đơn mẹ điền thay, những va chạm mẹ hứng lấy để bạn khỏi phải va chạm với đời. Không cái nào trong đó có hình hài kể lọt trong chín mươi giây. Bạn đi tìm giai thoại và chỉ gặp nền móng.
Còn một sức nặng thứ hai. Căn phòng trước mặt bạn đầy những người biết mẹ dưới một cái tên khác: bà nội, bà ngoại, dì Ba, bà Tư đầu hẻm, một cái tên trong sổ của hội người cao tuổi. Bạn là người duy nhất ở đó biết mẹ với tư cách một người mẹ, và bạn cũng là người mà sáng hôm ấy cả nhà lặng lẽ nhìn để xem bạn có trụ nổi không. Vừa là người nói vừa là người chịu tang là một việc thật sự khó, và nên nói thẳng ra rằng bạn không hề tưởng tượng ra cái khó đó.
Cho nên đây là chỗ nhẹ lòng. Bạn không có nghĩa vụ tóm tắt cả đời mẹ. Bạn chỉ cần mang một mảnh nhỏ của mẹ vào giữa phòng, rõ tới mức ai cũng nhận ra mẹ trong đó. Một buổi. Một thói quen. Một việc nhỏ mẹ làm y hệt nhau mỗi lần. Làm được vậy là bài nói xong. Mọi thứ bạn bỏ ra ngoài vẫn còn đúng, và cả phòng đều biết.
Dùng Sáu Bài Này Thế Nào
Không có dì Út nào, không có bác Tư nào, không có cái tủ lạnh hỏng và không có cổng chùa nào cả. Sáu người nói ở đây đều là nhân vật ghép, dựng lên từ cách người ta thật sự nói trước micro, và mọi tên riêng trong đó chỉ là một cái lỗ có sẵn một chữ tạm nằm trong. Vậy nên hãy đọc chúng theo kiểu một người thợ nhìn ngôi nhà không phải mình xây: nhìn xem lực đang truyền đi đâu. Bê nguyên một đoạn thì ngay lần đọc to đầu tiên bạn sẽ nghe thấy chỗ nối, và dì bạn ngồi hàng ghế thứ hai cũng nghe thấy.
Hãy tìm bài gần hoàn cảnh của bạn nhất rồi dùng nó làm giàn giáo. Nếu bài về cơn bệnh dài là gần nhất nhưng mẹ bạn chưa một lần than vãn chuyện gì, hãy giữ khung và thay bằng chứng. Nếu bạn muốn cả phương pháp từ một trang giấy trắng thay vì một mẫu để bám vào, hướng dẫn của chúng tôi về cách viết điếu văn từng bước đi hết con đường đó, còn trang này là những bài mẫu nằm bên dưới nó.
Con Gái Nói, Sau Một Cơn Bệnh Dài
Khoảng ba phút khi đọc thành tiếng, với nhịp đọc đủ chỗ cho bạn thở.
Kính thưa cô bác, thưa họ hàng nội ngoại. Cả nhà này được má con điều hành bằng mấy tờ giấy xé từ cuốn lịch. Chợ búa, giỗ chạp, ai nợ ai cái gì, bác sĩ thật ra đã dặn gì chứ không phải cái mình tưởng mình nghe. Ai bước vào bếp của má với một nỗi lo, lúc ra đều cầm theo một tờ giấy, và tờ giấy bao giờ cũng ngắn hơn nỗi lo, mà bây giờ con mới hiểu đó mới là chỗ tài tình.
Tháng rồi con tìm được một tờ từ năm 1998 kẹp trong cuốn sách cũ. Trên đó ghi: giấy tờ nhà, thuốc suyễn của con Hai, hỏi ngân hàng giùm ba, mua cho thằng nhỏ nhà bà Sáu bộ đồ. Một trong bốn việc là cho con người ta. Suốt năm mươi năm, tỉ lệ của má luôn như vậy.
Má bệnh hai năm bốn tháng. Con xin nói thẳng như vậy, vì má cũng nói thẳng như vậy. Má không muốn ai gọi đó là một cuộc chiến đấu, và má không muốn ai khen má kiên cường. Có lần ngồi đợi ở hành lang bệnh viện má nói, kiên cường là chữ dành cho người còn đường mà chọn, còn má thì chỉ có mấy cái lịch hẹn tái khám.
Việc má làm trong hai năm đó là tiếp tục ghi giấy. Ghi từ cái ghế, rồi ghi từ trên giường. Tiền bảo hiểm xe của em con nằm trong một tờ. Đôi giày đi học của con gái con nằm trong một tờ. Tháng Tám, bằng nét chữ đã run, má biên ra đám cưới còn chín tháng nữa mới tới thì phải xếp người nào ngồi tránh xa người nào. Má đang đau mà má lo sơ đồ bàn tiệc. Lúc đó cả nhà cười. Từ bữa má đi, ngày nào con cũng nghĩ về chuyện đó.
Vì má là như vậy. Không phải một người thương gia đình bằng lời nói chung chung, mà là một người đứng ra gánh việc giùm người khác để ngày của họ nhỏ lại và dễ thở hơn. Trong nhà mình, thương nhau chưa bao giờ là một bài diễn văn. Thương nhau là lặng lẽ dọn hòn đá trên đường trước khi người kia bước tới.
Tờ giấy cuối cùng vẫn nằm trên đầu giường má và con chưa dám dời nó đi. Trên đó có bốn việc. Ba việc là cho tụi con. Việc còn lại ghi "gọi lại cho bà Sáu", và con muốn bà Sáu biết rằng sáng thứ Ba hôm đó má còn nhớ tới bà.
Con không làm được như má. Con không ngăn nắp và chắc cả đời cũng vậy. Nhưng con đã bắt đầu biên mọi thứ ra giấy, đã bắt đầu gọi lại cho người ta, và nếu tuần này mỗi người trong căn phòng này gánh giùm ai đó một việc mà không đợi người ta mở lời, thì má sẽ còn lo cho cái nhà này thêm năm mươi năm nữa. Con cảm ơn má. Mấy tờ giấy của má có người giữ rồi.
Hãy để ý cái gì vắng mặt: không một chữ nào trong vốn từ mà người ngoài hay quàng lên một cơn bệnh dài. Nhờ để chính người mẹ từ chối chữ kiên cường bằng giọng của bà, bài nói giành được quyền không ủy mị ở mọi chỗ còn lại, và cái sơ đồ bàn tiệc rơi xuống như một nét tính cách chứ không phải một nốt bi lụy. Một vật cụ thể được để nguyên, tờ giấy cuối cùng, cho đoạn kết một chỗ đứng.
Con Trai Nói, Người Chưa Bao Giờ Biết Nói
Khoảng ba phút khi đọc thành tiếng.
Con xin bắt đầu bằng việc thừa nhận một chuyện mà ở đây ai cũng biết rồi. Con không biết nói. Con không biết nói từ hồi mười một tuổi. Mẹ con thì biết, và chuyện đó hóa ra tốt cho cả hai mẹ con, vì mẹ nói đủ phần cho cả hai, và chưa một lần nào mẹ làm con thấy mình đang nợ mẹ mấy câu.
Chiều thứ Năm mẹ gọi và nói hai mươi lăm phút. Phần đóng góp của con gồm "dạ", "ừ", và "vậy hả mẹ". Rồi mẹ nói: "Thôi nghe con, nói chuyện với con vui ghê", nói thật lòng, rồi cúp máy. Mẹ tính đó là một cuộc trò chuyện. Sau này con mới biết cúp máy xong mẹ gọi tiếp cho chị con để kể dạo này thằng em sống ra sao, không hiểu bằng cách nào mà moi được cả một bản báo cáo từ bốn mươi giây ậm ừ.
Một chiều thứ Năm tháng Ba, giữa bao nhiêu chuyện khác, mẹ nhắc thoáng qua là mẹ vừa nằm lại bệnh viện một đêm. Con nói "dạ". Mẹ nói: "Có gì đâu con, người ta giữ lại truyền nước thôi". Con nói "ừ". Rồi mẹ quay qua kể chuyện nhà bên cạnh. Cúp máy xong con ngồi trong xe mười phút mà không nổ máy. Mỗi một tiếng "ừ" của con chở theo cái gì, mẹ biết hết, lần nào cũng biết, mà mẹ chưa bao giờ bắt con mở nó ra.
Năm con mười chín tuổi, con thưa với mẹ là con bỏ cái trường mà mẹ đã hãnh diện khoe khắp xóm khi con đậu. Con tập nói suốt một tuần. Con nói được chừng bốn chữ. Mẹ nói: "Ừ. Vậy giờ mình tính sao". Mình. Không phải con. Rồi mẹ nói, chừng một tiếng đồng hồ, và cuối cùng thì có một kế hoạch, còn con thì gần như không nói gì, mà cả đời con chưa bao giờ thấy mình được nghe kỹ tới vậy.
Đó là điều con muốn mọi người hiểu về mẹ. Mẹ không lấp khoảng lặng vì mẹ sợ nó. Mẹ lấp nó để mấy đứa ít nói trong nhà có chỗ mà đứng.
Con biết mẹ sẽ muốn con nói ở đây vài câu về chuyện mẹ thương mọi người nhiều tới đâu, mà mẹ thương thật, thương lắm, và mẹ sẽ nói hay hơn con nhiều. Nên con xin làm đúng cái việc duy nhất con làm được, là nói ngắn và nói thật từng chữ.
Mẹ ơi. Con cảm ơn mẹ đã nói. Cảm ơn mẹ vì những chiều thứ Năm. Thôi nghe mẹ, nói chuyện với mẹ vui ghê.
Một người không biết nói lại là người hợp nhất để tiễn một người biết nói, và bài này hiểu điều đó. Anh không một lần xin lỗi vì bài ngắn, anh dùng cái ngắn đó, và câu cuối trả lại cho mẹ chính câu cửa miệng của bà, nên bài nói kết thúc bằng giọng của mẹ chứ không phải của anh. Nếu bạn đang sợ việc này vì bạn vốn không phải người của chữ nghĩa, hãy nói thẳng điều đó ngay câu đầu, cả phòng sẽ đứng về phía bạn suốt phần còn lại.
Con Gái Nói, Sau Một Cái Mất Đột Ngột
Khoảng ba phút khi đọc thành tiếng.
Mười ngày trước, hai má con nói chuyện với nhau về cái tủ lạnh. Tủ nhà má tự nhiên kêu, má hỏi nên kêu thợ hay cứ để vậy mà xài. Hai má con nói chuyện đó mười một phút. Đó là lần nói chuyện đàng hoàng cuối cùng của đời con với má, và mấy ngày liền con không tha thứ được cho nó vì nó nhỏ quá.
Con đã nghĩ khác rồi, và đó là điều hữu ích duy nhất con có để thưa với mọi người sáng nay. Giữa hai má con không có gì còn kẹt lại chưa nói. Không có gì để nói nữa. Bốn mươi mốt năm rồi, hai má con đã nói hết bằng những đợt mười một phút về tủ lạnh, về chuyến xe, về chuyện sao trông con bơ phờ vậy. Nếu biết trước, chắc hai má con đã nói một câu gì đó to tát, rồi cả hai cùng ngượng. Cái hai má con có là bằng chứng thường ngày, và bằng chứng đó đã đủ đầy.
Má là người thực tế mà giấu trong lòng một chỗ rất lãng mạn. Má đi bốn tiếng xe đò để dự một đám tang, than kẹt xe suốt lượt đi lẫn lượt về, rồi là người cuối cùng còn ở lại rửa chồng chén. Tên má nằm ở mục người thân cần báo tin trên nhiều tờ giấy hơn con đếm nổi, mà không phải tờ nào cũng là của nhà mình. Nhà nào trong hẻm gặp năm xui, y như rằng có nồi cháo xuất hiện. Má chưa bao giờ gọi đó là tử tế. Má gọi đó là "thì phải có người làm chứ".
Ngoài hiên còn mấy củ hoa má mua ba tuần trước để kịp Tết, và dĩ nhiên má có ghi ngoài bao, ghi củ nào trồng chỗ nào. Ghi bằng bút bi, dòng chữ trượt dốc xuống như mọi lần từ dòng thứ ba trở đi, và trên đó viết: TRƯỚC SÂN, dưới cửa sổ, đừng trồng chỗ râm. Con không biết trồng cây. Con vẫn sẽ trồng, trồng vụng, trồng sai chỗ, và tới mùa sẽ có một phiên bản hơi lộn xộn của điều má định làm, mà nói cho cùng thì đó cũng là mô tả đúng về những gì má để lại trong mỗi đứa tụi con.
Nếu có ai ngồi đây đang khổ sở vì lần nói chuyện cuối cùng của mình với má, mà con biết là có mấy người như vậy: thôi đừng. Má không chấm tụi mình bằng lần cuối. Má chấm bằng tất cả những lần, và lần nào cũng tốt. Hãy nói với người của mình về cái tủ lạnh. Thương nhau làm bằng những thứ đó. Thôi con chào má. Phải có người nói câu này, thì để con nói.
Một nửa căn phòng đang thầm mang cùng một nỗi sợ, rằng câu cuối cùng họ nói với bà là một câu chẳng về cái gì cả. Bài này gọi tên nỗi sợ đó ngay câu thứ hai rồi tháo nó ra, việc đó làm được nhiều hơn mọi lời ngợi ca trong một cái mất đột ngột. Cũng hãy để ý rằng việc còn dở, mấy củ hoa, được để lại cố tình méo mó thay vì hứa hẹn cho tròn, nhờ vậy đoạn kết giữ được sự thật thà.
Con Trai Nói, Sau Những Năm Lú Lẫn
Khoảng ba phút rưỡi khi đọc thành tiếng, dài nhất trong sáu bài.
Mẹ con mắc chứng lú lẫn trong sáu năm cuối đời, và con để ý rằng mỗi khi người ta biết chuyện đó, nét mặt họ làm một động tác rất riêng. Nên con xin nói cho xong sáu năm ấy ngay từ đầu, rồi dành hết phần thời gian còn lại cho bảy mươi chín năm kia.
Sáu năm đó nặng. Nặng với mẹ, mà phần này thì tụi con ít có cách nào biết được, và nặng với chị con, người gánh gần hết. Trong sáu năm đó cũng có những ngày lành, có những buổi chiều buồn cười thiệt tình, và con không định làm bộ như sáu năm ấy chỉ toàn mất mát. Nhưng đó là sáu năm. Nó không có quyền làm cái tựa cho một đời tám mươi lăm năm.
Vậy thì, trước tất cả chuyện đó. Mẹ con đọc nhanh nhất trong những người con từng gặp. Mẹ kể được nội dung bất cứ cuốn sách nào trong nhà và nhớ cả lúc đọc cuốn đó mẹ ngồi ở đâu. Mẹ dạy học ba mươi mốt năm ở cùng một ngôi trường, và nếu quý vị từng đi chợ mà bị một người bán hàng gọi giật lại "Cô ơi, chắc cô không nhớ con đâu, nhưng...", thì đó là âm thanh của cả tuổi thơ tụi con, đi tới đâu cũng vậy.
Mẹ có chính kiến, và chính kiến nào cũng chịu lực. Mẹ cho rằng cách một người nói với người bưng bê nói lên tất cả. Mẹ cho rằng ai bảo mình bận quá không đọc được sách là đang nói một điều khác. Mẹ sai ít nhất hai chuyện lớn và chưa một lần chịu nhận, và giờ mẹ không cãi lại được nữa thì con cũng không kể ra đây.
Về sau, mẹ không còn nhớ tên con. Mẹ chỉ biết con là một người được phép. Và có một câu ru, câu ru cũ mà hồi xưa mẹ vừa nấu cơm vừa hát, câu mà nếu ai hỏi thì con đã nói là con chẳng nhớ gì hết. Một buổi chiều tháng Ba con buột miệng hát "ví dầu cầu ván đóng đinh", và mẹ đỡ lấy câu sau. Lần nào cũng vậy, kể từ bữa đó. Lần nào mẹ cũng đỡ.
Người ta nói với con chuyện này thường gặp, rằng tiếng hát nằm ở một chỗ mà bệnh chạm tới sau cùng. Con không quan tâm tới cơ chế. Điều con biết là trong đó còn một cái gì đó là của mẹ, vẫn còn nguyên là của mẹ, và nó đang hát.
Ai trong sáu năm ấy có tới thăm mẹ, con xin cảm ơn. Ai không tới được, vì không chịu nổi, thì mẹ hiểu chuyện đó hơn quý vị tưởng, và con không muốn có người nào rời khỏi đây mà còn mang theo điều ấy. Xin nhớ mẹ con với cuốn sách trên tay. Nhớ ở ngoài chợ, lúc có người nhận ra. Nhớ mẹ sai hai chuyện, và cãi rất to. Đó mới là người hôm nay mình tiễn.
Điếu văn cho người mắc chứng lú lẫn hỏng theo một trong hai hướng. Hoặc làm như cuộc suy sụp không hề xảy ra, hoặc để nó nuốt trọn bức chân dung, và thứ chặn được cả hai ở đây là một tỉ lệ được nói thẳng ra: sáu năm gọi đúng tên, rồi bảy mươi chín năm đòi lại. Tha cho những người đã không dám tới là một cử chỉ rộng lượng nhỏ và hiếm, mà nhiều gia đình đang cần ai đó cho phép.
Con Gái Nói, Khi Mọi Chuyện Không Đơn Giản
Khoảng ba phút rưỡi khi đọc thành tiếng.
Hai má con con không dễ với nhau. Nhiều người ở đây biết chuyện đó, còn ai không biết thì chắc cũng cảm được trong không khí căn phòng này, nên con sẽ không đứng đây đọc ra một người đàn bà mà cả hai má con đều không nhận ra.
Đây là những gì đúng. Má khó chiều, và con đã mất rất nhiều năm cố chiều. Có những năm hai má con nói với nhau đúng hai lần, Tết và ngày giỗ ông ngoại, cả hai lần đều ngắn. Con đã tốn kha khá phần đời làm người lớn của mình để gỡ chuyện đó, và con không ngại nói ra ở đây.
Và đây cũng là những gì đúng. Má mười bảy tuổi thì sinh anh con, và má không có gì hết, đúng nghĩa là không có gì hết, và không ai đỡ má một tay. Dù má có thiếu với con cái gì, thì má vẫn cho con nhiều hơn rất nhiều so với phần má được cho, và má làm việc đó từ một vạch xuất phát lùi xa hơn chỗ con từng phải đứng. Con phải tới ngoài bốn mươi mới giữ được hai câu đó cùng một lúc, và bây giờ con giữ được.
Má vui tính. Vui thật, sắc sảo, và nếu má đã ưng ai, mà chuyện đó không hề chắc, thì má là người dễ chịu nhất trong bất cứ đám nào. Có lần má nói thẳng vào mặt một ông bác sĩ rằng ông nói chuyện với bệnh nhân y như cái máy rút tiền, và tới giờ con trai con vẫn không cho ai quên chuyện đó.
Má không biết nói xin lỗi và má không biết nói thương con. Nhưng má biết đi chuyến xe đêm khi chính thằng con đó của con nằm viện, rồi ngồi ngoài hành lang lúc bốn giờ sáng với bịch cháo nguội trên tay mà không một lời nào về chuyện đó. Đó là lời xin lỗi. Nó sẽ không bao giờ tới dưới một hình thức nào khác, và con đã mất rất lâu mới chịu nhận nó dưới hình thức đó.
Ba năm trước má nói với con một câu, trên băng ghế đá trước cổng chùa. Câu đó dài chừng tám chữ và con sẽ không nhắc lại ở đây, vì nó là của con. Nó không phải một lời xin lỗi và cũng chưa hẳn là một lời giải thích. Nó là chỗ gần nhất má tới được, và con đã quyết rằng chỗ gần nhất người ta tới được là một điều có thật, và nó được tính.
Nên con sẽ không nói với mọi người rằng má là một người mẹ tuyệt vời. Con sẽ nói rằng má là má của con, rằng má đã làm tốt hơn phần đời người ta đã làm với má, rằng con đang ở đây, rằng con đang đứng thẳng, và rằng con đã tha thứ cho má. Con cảm ơn má vì tám chữ đó.
Hãy nói điều khó ngay trong mười giây đầu, rồi đừng bao giờ quay lại nó như một lời trách. Mọi thứ sau đó là bằng chứng, là bối cảnh, và một cử chỉ rộng lượng duy nhất dành cho người đang được tiễn. Giữ lại tám chữ trên băng ghế là nước đi thứ hai đáng mượn, bởi từ chối chia sẻ một điều gì đó là bằng chứng mạnh nhất rằng điều đó có thật. Nếu quan hệ của bạn từng nặng nề, khung này cho phép bạn nói thật mà không biến một đám tang thành một phiên xử.
Con Trai Nói, Thay Mặt Cả Nhà
Khoảng ba phút rưỡi khi đọc thành tiếng.
Hôm nay con đứng đây vì con là con cả, chứ không phải vì con nói hay nhất, và việc đầu tiên con làm là ăn gian. Con xin mỗi người trong nhà một câu. Đây không phải điếu văn của con. Đây là của cả nhà, con chỉ là người cầm tờ giấy.
Chị Hai con nói: mẹ chưa bao giờ làm ai thấy mình là khách trong nhà mẹ, kể cả lần đầu tiên.
Em Dũng nói: mẹ là người duy nhất vui, vui không kèm điều kiện nào hết, mỗi lần chuông điện thoại reo và đầu dây là mình.
Dì Út nói: chị là người duy nhất chọc được bà ngoại cười, mà người làm được chuyện đó thì không có mấy.
Bà Sáu, người quen mẹ ở lớp thể dục dưỡng sinh năm 1974 và gặp mẹ mỗi tuần suốt năm mươi năm, nói: hai chị em chưa một lần hết chuyện để nói. Bà Sáu ơi, con hỏi lại tới hai lần, vì con cũng không tin nổi.
Bác Tư cuối hẻm nói: hai mươi hai năm, chưa lần nào bà ấy gõ cửa mà tay không, và cũng chưa lần nào ngồi lâu tới mức làm phiền. Câu này con cũng phải đọc hai lần, vì đó là câu chính xác nhất người ta gửi cho con.
Vợ con, Thảo, nói: mẹ là người đầu tiên trong nhà này nói chuyện với con về một thứ gì đó ngoài cái nhà này.
Con trai con, thằng Minh, mười lăm tuổi và không muốn bị hỏi, nói: bà chưa một lần nào bảo con dạo này lớn quá.
Con gái con, con Bi, chín tuổi, nói: bà nội luôn trả lời đúng cái câu người ta hỏi. Chín tuổi, mà nó chỉ trúng cái điều cả đám người lớn tụi con mất mấy chục năm mới nhận ra. Mẹ trả lời đúng câu người ta hỏi thật. Mẹ không phải loại người xử lý mình cho xong.
Câu của chính con là câu con viết lâu nhất, vì con cứ cố viết một câu cho xứng với mẹ và viết cái gì ra cũng thấy to quá. Nên đây, câu nhỏ thôi. Mẹ là người con báo cáo. Bốn mươi tám năm điểm thi, chỗ làm mới, và một lần ly hôn, tất cả đều nộp về cho mẹ, và bây giờ không còn ai để kể. Sáng ngày thứ hai sau khi mẹ đi, con có một tin vui và con đã cầm điện thoại lên rồi mới nhớ ra.
Mất mẹ là mất như vậy đó. Không chỉ mất một người, mà mất cả người ngồi nghe. Cho nên điều cuối cùng con xin thay mặt cả nhà nói là: hãy báo cáo cho nhau. Gọi cho dì Út. Gọi cho bà Sáu. Ghé nhà bác Tư. Kể cho ai đó chuyện nhỏ xíu xảy ra hôm thứ Ba, vì mẹ sẽ muốn biết, và vì trong căn phòng này vẫn còn người muốn biết. Thay mặt tang quyến, con xin cảm ơn quý vị đã tới với mẹ con hôm nay.
Những câu gom được đang làm toàn bộ công việc ở đây, và câu nào cũng được thu về trước khi bài nói có lấy một chữ, điều đó biến một bài điếu văn đại diện từ một bản tóm tắt thành một dàn đồng ca. Câu của đứa nhỏ được đặt đúng chỗ có chủ ý: hãy để phần đóng góp khiến người ta mềm lòng nhất gần cuối, ngay trước lượt của chính bạn. Nếu bạn được giao nói thay cho cả nhà, những cuộc gọi dựng nên bài này còn đáng giá với họ hàng bạn hơn cả bài nói.
Điểm Chung Của Cả Sáu Bài
Bỏ hết tên riêng ra thì vẫn là năm thứ đó gánh toàn bộ công việc, lần nào cũng vậy.
Không bài nào cố tóm tắt một đời người. Mỗi bài chọn một mảnh hẹp rồi đào sâu: mấy tờ giấy, những chiều thứ Năm, cái tủ lạnh, một câu ru, một băng ghế đá, mỗi người một câu. Chính bề rộng mới làm một bài điếu văn nghe như bản tiểu sử đọc to.
Bài nào cũng dẫn lại lời của bà. Sáu chữ đúng cách bà nói sẽ đưa mẹ bạn vào giữa phòng nhanh hơn sáu câu tả tính cách. Hãy lấy đúng từng chữ, kể cả những chỗ nói sai. Người nhà nhớ nhịp giọng, chứ không nhớ tình cảm.
Bài nào cũng thừa nhận một điều. Một cơn bệnh nặng nề, một người con không biết nói, sáu năm không ai muốn nhắc, một mối quan hệ từng làm đau. Một bài không thừa nhận gì thì không ai tin, và một bài không được tin thì không an ủi nổi ai.
Người nói giữ đúng kích cỡ của mình. Một người con trai, một người con gái. Không phải người viết tiểu sử, không phải quan tòa, không phải phát ngôn viên của gia đình về ý nghĩa đời bà. Nhỏ lại thì lay động hơn.
Bài nào cũng giao cho cả phòng một việc. Gánh giùm ai đó một việc. Nói với nhau về cái tủ lạnh. Gọi cho dì Út. Rời một đám tang, người ta cần một việc gì đó để làm với đôi tay mình, và câu cuối của bài điếu văn là chỗ duy nhất có ai đó nói cho họ biết việc ấy là gì.
Biến Một Bài Thành Của Bạn
Đừng bắt đầu từ đầu trang. Hãy bắt đầu bằng việc trả lời ba câu hỏi ra giấy, trả lời dở cũng được, không ai nhìn.
Tay mẹ đã làm gì? Không phải mẹ là người thế nào: mẹ đã làm gì bằng tay, lặp đi lặp lại, theo cách bạn tả được cho một người lạ. Lau, biên, chạy chợ, xếp, trồng, kẹp điện thoại vào vai. Hãy viết cái đó ra trước hết. Một căn phòng được cho một đôi tay để nhìn trong mười giây đầu sẽ theo bạn đi bất cứ đâu sau đó, và phần còn lại bạn kể theo thứ tự nào cũng được.
Mẹ nói câu gì nhiều tới mức bạn thôi nghe thấy nó? Nhà nào cũng có ba bốn câu như vậy. Một trong số đó là câu cuối của bạn. Viết chúng ra là bạn biết ngay câu nào.
Mẹ đã cho bạn thứ gì mà chính mẹ chưa từng được cho? Đây là câu hỏi mở được những trường hợp phức tạp, và cũng là câu biến một lời tưởng nhớ dễ nghe thành một thứ người ta nhớ, vì nó đặt mẹ vào lịch sử của chính bà chứ không chỉ vào lịch sử của bạn.
Rồi hãy hỏi một người đã biết mẹ từ trước khi có bạn. Bạn thân nhất của mẹ, dì bạn, người từng học nghề chung với mẹ. Đừng hỏi mẹ là người thế nào, hãy hỏi mẹ là người thế nào trước khi có con: mẹ đang dành dụm cho cái gì, mẹ hay gắt về chuyện gì, mẹ từng định làm gì khác. Gần như không ai nghĩ tới chuyện hỏi câu này, mà đó lại đúng là câu một bài điếu văn cho mẹ cần còn các bài khác thì không, bởi bằng chứng của một đứa con bao giờ cũng chỉ bắt đầu từ giữa đời người. Người ta sẽ kể cho bạn nghe về một người lạ, và người lạ đó chính là mẹ bạn, không lẫn đi đâu được. Và hãy đọc to bản nháp một lần, cho một người nghe, trước ngày đó. Trên giấy bạn không nghe ra câu nào đang dài quá ba mươi chữ.
Nếu Bạn Không Đọc Hết Nổi
Gần như không ai đứng lên làm việc này mà không sợ mình không đọc hết. Việc duy nhất đáng chuẩn bị trước là nhờ một người ngồi hàng ghế đầu cầm sẵn một bản, vì một bài nói không thể hỏng thì chính bạn lại dễ đọc hơn nhiều. Mọi thứ khác về hồi hộp, về chỗ ngắt, về những câu làm nghẹn cổ, đều nằm trong hướng dẫn của chúng tôi về cách đọc điếu văn mà không bật khóc.
Bài Nói Mà Chính Mẹ Sẽ Nói
Bạn vừa xem sáu người dựng lại một người đàn bà từ mấy tờ giấy, mấy chiều thứ Năm và một câu ru nhớ được có nửa. Ai trong sáu người cũng đang đoán một điều gì đó, đoán bằng tất cả sự rộng lượng và thương yêu, và người duy nhất có thể lấp những chỗ trống đó lại chính là người đang được nói tới. Mẹ bạn biết vì sao bà mua mấy củ hoa ấy. Mẹ bạn biết tám chữ trên băng ghế đá có nghĩa gì. Không ai nghĩ tới chuyện hỏi bà, vì chẳng ai nghĩ tới, cho tới đúng cái tuần người ta ngồi viết về bà.
Bạn có thể miễn cho gia đình mình phần đoán mò đó, và việc ấy còn tốn ít thời gian hơn viết bài điếu văn này. Trên Goodbye App bạn có thể ghi âm vài phút bằng chính giọng mình và viết thư cho những người bạn tự chọn, rồi hẹn cho thư đến qua email vào thời điểm bạn muốn, từ hôm nay cho tới ba mươi năm sau. Mọi thứ đều riêng tư cho tới lúc được gửi. Miễn phí, có trên web và trên Android. Phần lớn mọi người ghi ba bốn phút rồi không bao giờ ghi lại nữa, và ba bốn phút là đủ.
Nếu bạn muốn được giúp về chuyện nên nói gì trong đó, hướng dẫn của chúng tôi về tự viết điếu văn cho chính mình từ trước lo phần viết, còn ghi âm lời nhắn để phát trong tang lễ nói về việc các gia đình thật sự làm gì với một bản ghi. Sẽ không ai phải ngồi đoán vì sao bạn mua mấy củ hoa, hay cãi nhau xem tám chữ của bạn có nghĩa gì. Bạn chỉ cần kể cho họ.
Câu Hỏi Thường Gặp
Tôi nên chọn bài nào trong sáu bài? Nếu điều bạn thật sự muốn biết là một bài điếu văn nên dài bao nhiêu, câu đó được trả lời đàng hoàng trong bài ví dụ điếu văn ngắn của chúng tôi, kèm nhịp đọc và phiên bản dành cho phần lễ bị bó giờ. Còn lại thì hãy chọn theo hoàn cảnh chứ đừng chọn theo gu: bài nào gần tình cảnh của bạn nhất thì đã viết giùm bạn cái câu khó nhất rồi. Nếu người ta cho bạn một khung giờ cố định, hãy chọn theo đồng hồ, dựa vào thời lượng ghi ở đầu mỗi bài, rồi thay bằng chứng.
Hai người trong nhà cùng muốn nói. Chia thế nào? Chia theo thời gian, đừng chia theo chủ đề, không thì cả hai sẽ kể cùng ba câu chuyện. Cách chia chạy được là một người lấy những năm trước khi mẹ bệnh hoặc trước khi mẹ dọn nhà, người kia lấy hai năm cuối, để cả phòng nhận được một đời người theo thứ tự chứ không phải hai bản tóm tắt chồng lên nhau. Hãy thống nhất trước ai nói câu cuối, và người kia dừng sớm hơn một nhịp.
Nói rằng mẹ khó tính thì có được không? Được, trong một đoạn thật thà, giữ bằng tình thương, đúng cách bài thứ năm làm. Thứ không thuộc về một đám tang là một bản thanh toán đầy đủ. Phép thử rất đơn giản: nói ra nếu điều đó làm mẹ thật hơn, đừng nói nếu nó chỉ làm bạn đúng hơn.
Còn điếu văn cho mẹ chồng hoặc mẹ vợ thì sao? Quan hệ khác, bài nói khác. Hãy dựa vào cái ngày bà làm bạn thấy mình là người trong nhà, thay vì dựa vào một tuổi thơ bạn không có chung, giữ cho bài ngắn hơn bài của các con ruột, và chắc chắn có ít nhất một câu nói với vợ hoặc chồng bạn chứ không phải nói với cả phòng.
Tôi có hai người mẹ. Tôi viết cho ai? Cho người bạn đang tiễn, và hãy nói to đúng cái chữ bạn vẫn dùng để gọi bà, dù đó là mẹ, má, u, bầm, mạ, hay một chữ chỉ nhà bạn mới hiểu. Mẹ kế hay mẹ nuôi được tiễn y hệt như mọi người mẹ khác: một hình ảnh, vài giờ có thật, và một câu bà từng nói.
Nên viết ra hết hay nói theo dàn ý? Hãy viết ra hết, rồi đọc. Nói vo là một kế hoạch tuyệt vời cho tới đúng cái khoảnh khắc bạn ngẩng lên và thấy cỗ quan tài, còn mấy tờ giấy in là thứ mà đôi tay bạn sẽ biết ơn.
Every person has a legacy®
Bắt đầu
