Đâu đó trong nhà, chắc là qua điện thoại và chắc là trong lúc vội, mọi người đã quyết rằng trong tang lễ sẽ có một đứa cháu đứng lên nói đôi lời, và đứa cháu đó là bạn. Vậy là giờ bạn có một lời tiễn biệt bà nội hay bà ngoại phải viết. Bạn đã thương bà cả đời, và bạn sẽ đứng trước những người đã thương bà lâu hơn thế, mà có khi hai người trong số đó đã nuôi bạn lớn.
Dưới đây là năm bài nói cho bà và một bài cho ông, bằng giọng của những người cháu, từ một cô bé mười lăm tuổi tới một người cháu trai ngoài bốn mươi. Một bài được viết cho ba anh chị em họ cùng đọc. Trong tang lễ của người Việt, bài điếu văn thường là bản tiểu sử trang trọng do đại diện ban lễ tang đọc; những bài ở đây không thay cho nó, mà là lời riêng của người cháu, nói bên cạnh nó. Thời lượng được ghi ở đầu mỗi bài, và sau mỗi bài là một hai dòng về vì sao bài ấy có sức nặng hoặc nên đọc nó thế nào. Sau các bài nói là những phần dành riêng cho người cháu: nói trước mặt các con của bà, và biến một trong những bài này thành bài của chính bạn.
Lời tiễn biệt bà nội, bà ngoại đòi hỏi gì ở người cháu
Bạn đang nói trước mặt các con của bà. Một trong số họ là mẹ hoặc cha bạn, người vừa mất mẹ. Các cô dì chú bác của bạn ngồi cùng hàng ghế ấy. Bất cứ điều gì bạn nói về bà cũng lặng lẽ là một câu về tuổi thơ của họ, và họ sẽ nghe nó đúng theo cách đó. Cứ nói, nhưng hãy chắc rằng không có gì trong đó tranh chỗ với điều họ vừa mất.
Có lẽ bạn chỉ biết bà trong mấy chục năm cuối. Bạn gặp bà khi bà đã lên chức bà: chậm hơn, mềm hơn, nhiều thời gian hơn và ít luật lệ hơn so với những gì các con bà còn nhớ. Bạn dễ có cảm giác người bà ấy không được tính, hay rằng bạn không có quyền đứng lên trong khi những người biết bà từ năm ba mươi tuổi đang ngồi phía sau.
Có nhiều anh chị em họ, mà chỉ có một suất nói. Một gia đình có tám hay mười hai đứa cháu hiếm khi có tám hay mười hai bài nói, và chuyện ai sẽ lên nói có thể thành một trận cãi nhỏ, đúng vào cái tuần chẳng ai cần thêm một trận cãi nào.
Bài điếu văn và các con của bà sẽ lo phần cuộc đời. Bạn đứng đó cho phần đời diễn ra ở nhà bà: căn bếp sau giờ tan học, những lần về chơi hè, những cuộc điện thoại chiều Chủ nhật, những luật lệ không áp dụng ở bất cứ đâu khác. Người bà ấy là có thật, và ở vài khía cạnh, bà là một người khác với người mẹ mà các con bà từng có. Chỉ những đứa cháu mới tả được người bà ấy, và lần này người đứng lên là bạn.
Chọn bài gần với hoàn cảnh của bạn nhất
Những người bà ở đây đều là hư cấu. Hãy đặt tiếng mà nhà bạn vẫn gọi bà vào chỗ đang ghi bà ngoại hay Ngoại, và món của bà vào chỗ khúc bánh mì chấm sữa đặc. Ghi chú sau mỗi bài nói rõ điều gì làm bài ấy có sức nặng, để bạn làm được điều tương tự với chất liệu của chính mình.
Hãy bắt đầu từ bài có hoàn cảnh gần với bạn nhất, dù ngoài ra không có gì giống, rồi so thời lượng ghi ở đầu bài với thời gian bạn được dành. Thời lượng được tính theo khoảng 130 chữ mỗi phút, nhịp của một người đọc chậm trong một căn phòng đông người, nên phần lớn các bài ở đây mất khoảng ba phút rưỡi, bài ba giọng mất khoảng bốn phút, còn bài của cô bé mười lăm tuổi thì khoảng hai phút.
Nếu bạn cần bản một hoặc hai phút, bài ví dụ điếu văn ngắn của chúng tôi có sẵn, kèm câu trả lời đầy đủ về độ dài. Nếu bạn muốn bắt đầu từ một trang giấy trắng thay vì từ một bài mẫu, phương pháp từng bước nằm trong hướng dẫn của chúng tôi về cách viết điếu văn. Còn nếu người bạn đang viết cho là mẹ mình, có một trang riêng gồm những bài điếu văn cho mẹ.
Lời của cháu gái được bà nuôi lớn
Khoảng ba phút rưỡi khi đọc thành tiếng. Một phụ nữ ngoài ba mươi, người được bà đưa đón đi học và trông nom sau giờ tan trường trong những năm mẹ đi làm.
Từ năm năm tuổi cho tới năm mười hai tuổi, ngày nào bà ngoại cũng đón tôi ở cổng trường lúc ba giờ mười lăm, và từ đó trở đi tôi tự đi bộ sang nhà bà. Bà lúc nào cũng tới sớm, lúc nào cũng mặc chiếc áo khoác xanh ấy. Tới bốn giờ, trên bàn bếp nhà bà, có hai thứ chờ sẵn: một cốc nước chanh pha quá tay đường, và một khúc bánh mì chấm sữa đặc.
Nếp nhà tôi là như thế. Mẹ tôi là y tá, làm ca ngày ở bệnh viện, và các buổi chiều là của bà ngoại. Ngày đi học nào cũng vậy, cho tới tận khi tôi ra trường, bà ngồi xuống đối diện tôi ở cái bàn ấy và hỏi đúng một câu. "Hôm nay ai tốt với con hả Bống?" Bống là tôi. Không ai khác được gọi tôi như thế.
Không phải hôm nay học gì. Không phải hôm nay có ngoan không. Ai tốt với con.
Hồi bảy tuổi, câu trả lời thường là một bạn tên Ngọc cho tôi mượn bút chì, và bà ngoại gật đầu như thể đó là một tin quan trọng. Mà quan trọng thật. Có những hôm câu trả lời là không ai cả. Bà không vội tìm cách gỡ chuyện đó. Bà rót thêm nước chanh rồi nói: "Thế thì mai con đi trước." Phải nhiều năm sau tôi mới hiểu ý bà là: mai, con hãy là người tốt với người ta trước.
Năm mười lăm tuổi, tôi thôi trả lời. Tôi ngồi ở cái bàn ấy, một bên tai đeo tai nghe, và chẳng nói với bà câu nào, gần trọn một năm. Ngày nào bà cũng vẫn hỏi. Rồi một buổi chiều tháng Mười Một, khi chuyện ở trường tệ đến mức không thể tệ hơn, tôi tháo tai nghe ra và kể với bà tất cả. Bà không ngắt lời lần nào. Khi tôi kể xong, bà nói: "Cảm ơn con. Giờ thì, hôm nay ai tốt với con?" Tôi nói: "Bà ạ." Bà nói: "Ừ, thế cũng là bắt đầu rồi," rồi bẻ cho tôi thêm một khúc bánh mì.
Sáu giờ tối nào mẹ tôi cũng từ bệnh viện về, và mẹ chưa kịp cởi áo khoác thì bà ngoại đã bàn giao cả ngày cho mẹ: ai đã tốt với tôi, chuyện gì không ổn, tôi đã ăn những gì. Mẹ ơi, buổi chiều là của bà ngoại và buổi tối là của mẹ, và chưa một lần nào con thấy có khoảng hở giữa hai nửa ấy. Mẹ đi làm để con có được tất cả những điều đó. Mẹ với bà là một đội, và con là đứa may mắn ở giữa.
Buổi chiều cuối cùng bà còn tỉnh táo, tôi ngồi bên giường bà lúc bốn giờ và hỏi bà câu hỏi ấy. Bà nghĩ thật kỹ, đúng như cách bà vẫn luôn bắt tôi nghĩ. Bà kể tên hai cô điều dưỡng, chú đẩy xe phát nước, và mẹ tôi. Rồi bà nói: "Giờ tới con."
Nên tôi có một việc nhỏ muốn nhờ mọi người. Hãy hỏi một người mình thương xem hôm nay ai đã tốt với họ, rồi ngồi yên và nghe cho hết câu trả lời, như bà vẫn làm.
Vì sao bài này có sức nặng: cả phòng nghe cùng một câu hỏi lúc bảy tuổi, lúc mười lăm tuổi và bên giường bệnh, và thấy một đứa trẻ lớn lên mà không cần ai kể. Cái tên bà đặt cho người nói, nhắc đúng một lần, cho thấy thứ chỉ đứa cháu này có. Đoạn nói với mẹ làm phần việc tế nhị nhất. Nó cảm ơn mẹ mà không đặt mẹ lên bàn cân với chính mẹ của mẹ, và nó cho mẹ một phần trong những buổi chiều ấy thay vì một chỗ đứng bên ngoài.
Lời của cháu trai sống ở xa
Khoảng ba phút rưỡi khi đọc thành tiếng. Một người cháu trai lớn lên ở một nước khác, mỗi năm gặp bà một lần và chỉ nói được một nửa thứ tiếng của bà.
Tôi không biết bà theo cách mà phần lớn mọi người ở đây biết. Tôi lớn lên ở một nơi cách đây chín tiếng bay, với một thứ tiếng khác, và mỗi mùa hè tôi được gặp bà ba tuần. Thời gian còn lại trong năm, bà là một giọng nói trong điện thoại vào những chiều Chủ nhật.
Tôi nói được chừng một nửa thứ tiếng của bà. Bà gần như không nói được chữ nào trong tiếng của tôi. Thế nên Chủ nhật nào mẹ tôi cũng đưa điện thoại cho tôi, và bà nói, nhanh và ấm, còn tôi hiểu được có lẽ một chữ trong ba. Được một thời gian, tôi thôi đuổi theo từng chữ mà chỉ lắng nghe giọng bà. Qua giọng bà, tôi biết tuần đó đầu gối bà có đau không, hay bà đang lo cho tôi. Tôi nói vâng, không và cảm ơn sai chỗ, và chưa một lần nào bà sửa tôi. Bà cứ thế nói tiếp, như thể hai bà cháu đang có đúng cuộc trò chuyện bà muốn.
Bà học ba chữ trong tiếng của tôi, vì tôi. Chào. Ăn. Cao. Chỉ có vậy, và bà dùng chúng thật tài tình. Mùa hè nào ở sân bay bà cũng ôm lấy mặt tôi bằng hai tay và nói: "Chào. Cao." Rồi về tới căn hộ, khi túi đồ của tôi còn chưa vào tới phòng ngủ: "Ăn." Tôi từng có những cuộc trò chuyện dài hơn nhiều mà nói được ít hơn hẳn.
Những mùa hè ấy có nếp riêng của nó. Cái nóng trên cầu thang lên tầng năm. Ban công đầy rau thơm trồng trong mấy hộp sắt cũ. Món canh bà nấu mỗi ngày tôi ở đó, vì năm bảy tuổi tôi lỡ nói là tôi thích, và bà coi đó là một mệnh lệnh cho suốt hai mươi năm sau.
Suốt một thời gian dài tôi thấy có lỗi vì khoảng cách. Vì tôi không về thăm nhiều hơn, vì tôi chưa bao giờ học thứ tiếng ấy cho ra hồn, vì các anh chị em họ của tôi có bà mỗi tuần còn tôi chỉ có bà mỗi năm một lần. Tuần này tôi quyết định đặt nỗi day dứt ấy xuống. Bà chưa bao giờ coi ba tuần là quá ít. Với bà, ba tuần là ba tuần, bà lấp đầy từng ngày, và tới lúc tôi đi thì bà đã bắt đầu đếm tới mùa hè sau. Bà chưa bao giờ trách tôi vì khoảng cách. Bà thương tôi từ nơi bà ở.
Năm nào ở cửa căn hộ bà cũng nói cùng một câu khi tôi ra về. Bây giờ tôi sẽ nói câu ấy, bằng tiếng của bà, với cái giọng lơ lớ mà bà chưa bao giờ để bụng. [Câu của bà, viết đúng theo cách đọc.] Nghĩa của nó, đại khái là: đi cẩn thận, tới nơi thì gọi cho bà.
Một điều nữa, cho bà và cho mọi người ở đây, những người ngày nào cũng nói thứ tiếng ấy với bà. Tôi sẽ học nốt phần còn lại từ mẹ tôi, mỗi tuần một chút. Đã quá muộn để nói chuyện với bà bằng thứ tiếng ấy. Chưa quá muộn để hiểu hết mọi người.
[Câu của bà], [tiếng bạn vẫn gọi bà]. Cháu sẽ đi cẩn thận.
Vì sao bài này có sức nặng: khoảng cách được gọi tên ngay hơi thở đầu tiên, và nỗi day dứt được đặt xuống công khai thay vì được xin lỗi. Cả phòng đã biết anh sống xa tới đâu. Điều họ muốn nghe là những mùa hè ấy ra sao. Rồi một câu bằng tiếng của bà làm được điều mà cả một đoạn bằng tiếng của anh không làm nổi. Hãy tập câu ấy với một người nói được thứ tiếng đó, và viết nó lên trang giấy đúng theo cách đọc, để chính tả không làm bạn khựng lại trên bục.
Lú lẫn: khi bà gọi tôi bằng tên của mẹ
Khoảng ba phút rưỡi khi đọc thành tiếng. Một người cháu gái ngoài ba mươi, nói trong lúc mẹ cô ngồi ở hàng ghế đầu.
Mấy năm cuối đời, Ngoại gọi con bằng tên của má, và con để yên cho Ngoại gọi.
Má con tên Hạnh. Con là Vy. Mấy tháng đầu, mỗi lần Ngoại kêu con là Hạnh, con lại sửa. "Con nè Ngoại. Con là Vy mà." Và lần nào cũng vậy, một nỗi lo nhỏ hiện lên trên mặt Ngoại, như thể Ngoại vừa làm sai một chuyện gì mà không tìm ra được, và con không thể cứ làm vậy với Ngoại hoài. Nên một bữa Chủ nhật, con cứ thế dạ khi Ngoại kêu Hạnh. Ngoại cười với con như thể con vừa đi học về.
Khi tưởng con là Hạnh, Ngoại nói chuyện với con theo cái cách chắc hồi xưa Ngoại vẫn nói với má lúc má còn con gái. Ngoại biểu con mặc thêm cái áo ấm vì ngoài trời lạnh. Ngoại hỏi con thêu xong bài nữ công chưa. Ngoại hỏi cái thằng nhỏ ở lò bánh mì còn đưa con về nữa không, rồi nói với con, rất nghiêm, rằng thằng đó mắt hiền mà không có tương lai. Cái thằng nhỏ đó, hóa ra, là ba con. Ba đang ngồi kế bên má. Tương lai của ba hóa ra cũng ổn.
Ngoại nói con là đứa bơi nhanh nhất khối, và Ngoại tiếc là chưa một lần nào Ngoại đi coi. Ngoại nói Ngoại hãnh diện vì con dám đứng lên cãi cô hiệu trưởng. Má con sau đó đã xác nhận là có cô hiệu trưởng đó thiệt. Suốt ba mươi bốn năm chưa ai nhắc tới cô ấy với con.
Tuần này qua tuần khác, con dần quen một cô gái mà con chưa từng gặp. Một cô gái bơi nhanh mà thêu dở, dám cãi cô hiệu trưởng và để một thằng nhỏ ở lò bánh mì đưa về nhà. Một cô gái được Ngoại thương nhiều tới mức, bốn mươi năm sau, Ngoại vẫn còn lo không biết cô ấy có đủ ấm không.
Suốt ba năm, sáng nào má con cũng chạy xe qua trước giờ đi làm. Có những buổi chiều không lời nào của tụi con chạm tới được Ngoại. Nhưng những ngày Chủ nhật, con ngồi vào chỗ của má và nghe những điều Ngoại đã muốn nói với con gái mình từ bấy lâu nay.
Phần cuối này là cho má con.
Má ơi, con chỉ đứng thế chỗ cho má thôi. Mọi điều Ngoại nói trong những ngày Chủ nhật đó là Ngoại nói với má. Ngoại tiếc là chưa bao giờ đi coi má bơi. Ngoại hãnh diện vì má dám cãi cô hiệu trưởng. Ngoại thấy ba mắt hiền, dù Ngoại nói gì về tương lai của ba đi nữa. Và Ngoại muốn má mặc thêm cái áo ấm, vì ngoài trời lạnh. Sau mỗi lần thăm, con đều ghi lại hết, lên mặt sau mấy tấm vé gửi xe ở viện dưỡng lão. Có một trăm bốn mươi tấm, để trong một cái phong bì trong giỏ xách của con. Tất cả là của má.
Con cảm ơn Ngoại đã cho con gặp cô gái ấy. Và cảm ơn Ngoại đã gọi con bằng cái tên đẹp nhất mà Ngoại biết.
Vì sao bài này có sức nặng: sự thật khó nhất nằm ngay câu đầu, và bài nói không một lần cố giải thích căn bệnh; nó chỉ nói những năm ấy ra sao với những người sống trong đó. Sự nhầm lẫn trở thành chuyện nhà, và tới cuối, bài nói quay về phía người nghe thật sự của nó ở hàng ghế đầu, trao lại cho người mẹ những lời bà ngoại muốn nói với chính con gái mình, nhưng đã nói qua một người khác. Hãy cho cha hoặc mẹ bạn xem bài này trước ngày ấy. Những lời đó vốn dành cho họ, nên hãy để họ quyết câu nào được đọc to, câu nào ở lại trong phong bì.
Bài nói ngắn cho cháu tuổi mới lớn
Một lời tiễn biệt ngắn cho bà, khoảng hai phút khi đọc thành tiếng, của một cô bé mười lăm tuổi, bằng chính lời của em.
Cháu là Mai, đứa cháu út của bà.
Bà là người duy nhất cháu biết nhắn tin có chấm câu đàng hoàng. Tin nào cũng vậy. "Chào Mai. Bà đây. Thắng không." Không có dấu chấm hỏi. Không bao giờ. Và tin nào bà cũng ký "Thương con, Bà," phòng khi cháu tưởng có ai khác đang dùng điện thoại của bà để nhắn cho cháu.
"Thắng không" là hỏi chuyện bóng đá. Thứ Bảy nào bà cũng hỏi. Bà chẳng hiểu gì về bóng đá cả. Bà gọi thủ môn là "cái cậu không được chạy lung tung" và thấy thương cậu ấy thật lòng.
Năm ngoái, lúc cháu bắt đầu thi, sáng nào bà cũng nhắn cho cháu lúc bảy giờ. "Chúc Mai thi tốt. Con thông minh. Thương con, Bà." Sáng nào cũng thế, suốt ba tuần. Không phải lúc nào cháu cũng trả lời. Giá mà cháu trả lời nhiều hơn. Nhưng cháu giữ hết. Trong điện thoại cháu có hai trăm mười một tin nhắn của bà, và tin nào cũng kết thúc giống nhau.
Lần cuối cháu gặp bà, bà nhờ cháu chỉ cách gửi ảnh. Thế là cháu chỉ. Bà chụp cháu một tấm từ bên kia bàn rồi gửi ngay cho cháu. Tin nhắn ghi: "Đây là con. Thương con, Bà."
Ở nhà bà, trời mưa thì được ăn chè trước bữa cơm. Luật của bà đấy. Nhà bà mưa nhiều lắm.
Cháu không biết kết bài này thế nào. Bà vẫn bảo nói xong điều mình định nói thì dừng. Nên cháu sẽ dừng theo cách của bà. Thương bà, Mai.
Với người lớn đang giúp: hãy để các em tự chọn có nói hay không, và để các em đổi ý ngay trong ngày hôm đó. Giữ nguyên lời của các em, kể cả những chỗ bạn muốn sửa cho mượt, vì mấy dấu chấm chỉ buồn cười khi chính một đứa mười lăm tuổi nhận ra chúng. In bài thật to, và để một người lớn mà các em tin cậy đứng bên cạnh, cầm sẵn một bản. Hai phút là thừa đủ, ngắn hơn cũng không sao.
Khi nhiều cháu cùng nói
Có, nhiều người cháu có thể cùng nói trong tang lễ, và cách đơn giản nhất là một bài viết cho nhiều giọng, chứ không phải ba bài nối nhau. Mỗi người nhận một phần, không ai kể lặp chuyện của ai, và cả phòng gặp bà một lần, từ ba phía. Bài dưới đây dành cho ba anh chị em họ và dài khoảng bốn phút khi đọc thành tiếng. Mỗi người nhận một căn phòng trong nhà bà, và cả ba cùng nói câu cuối.
Cháu lớn: Tụi con có mười một đứa, nên tụi con làm đúng như Nội sẽ làm. Tụi con chia nhà, chia cho công bằng, mất hai ngày. Tám đứa còn lại đang đứng sau lưng tụi con, và tên tụi nó có trong tờ chương trình buổi lễ. Con là đứa lớn nhất, và con nhận cái bếp.
Bếp của Nội là nơi từng đứa tụi con học cách làm người có ích. Không ai được ngồi trong đó mà tay không. Lần đầu tiên ngủ lại nhà Nội, chừng sáu tuổi, Nội đưa cho mình một con dao nhỏ với một rổ khoai rồi nói: "Gọt mỏng thôi. Khoai mua bằng tiền đó." Ba mươi năm, Chủ nhật nào bàn ăn của Nội cũng có từ chín tới hai mươi người, và chưa đứa nào trong tụi con từng thấy Nội ngồi xuống trước khi ai cũng có chén cơm. Nội nấu một nồi mà đủ cho cả đám ăn, vậy mà vẫn còn gửi được cho mỗi người một hũ gì đó mang về. Có lần con hỏi sao Nội không bao giờ ăn trước. Nội nói: "Nội vừa nấu vừa ăn chớ. Không thì ai nếm?"
Cháu giữa: Con nhận khu vườn. Vườn của Nội phần lớn là dây phơi đồ. Giàn đậu một góc, mấy chậu hồng một góc, nhưng sợi dây phơi mới là phần quan trọng, vì ở sợi dây phơi là chỗ Nội lắng nghe. Có chuyện gì không ổn thì mình ra ngoài, đưa kẹp cho Nội. Nội không bao giờ nhìn mình trong lúc mình nói. Nội nhìn tấm ra đang phơi, và không hiểu sao như vậy lại làm mình nói ra được. Ở ngoài đó con kể với Nội là con thi rớt bằng lái, ba lần. Con kể là con sắp lên thành phố. Con kể là con sắp lấy chồng trước cả khi kể với ba má, và Nội phơi xong nguyên một cái áo gối rồi mới nói: "Được. Thằng đó xếp đồ đàng hoàng."
Cháu út: Con nhận phòng khách. Phòng khách là để tiếp khách, và để báo tin. Ngày thường thì mình ở dưới bếp. Có chuyện gì hệ trọng, Nội dẫn mình lên phòng khách và đóng cửa lại. Tin vui hay tin buồn cũng vậy. Em bé mới chào đời. Kết quả thi. Cuộc điện thoại báo tin về ông nội. Nội ngồi trên cái ghế xanh cạnh cửa sổ, mình ngồi trên ghế dài, và Nội nghe hết đầu đuôi rồi mới nói một lời. Rồi Nội bắc ấm nước pha trà, và như vậy có nghĩa là rồi mọi chuyện sẽ ổn. Con là đứa cháu cuối cùng được Nội dẫn lên phòng khách. Hồi mùa xuân. Nội nói với con là Nội sẽ không khỏe lại nữa, rồi Nội hỏi chuyện thi cử của con, vì Nội nói chuyện đó thú vị hơn.
Cháu lớn: Từ hồi tụi con còn nhớ được, hễ ai bước vô cửa sau nhà Nội cũng gọi cùng một câu. "Nội ơi?" Và từ đâu đó trong nhà, Nội trả lời. "Trong này nè."
Cháu giữa: Từ dưới bếp vào buổi sáng. Từ ngoài vườn vào buổi chiều.
Cháu út: Từ phòng khách vào buổi tối, khi có chuyện hệ trọng.
Cháu lớn: Giờ nhà im rồi, nên hôm nay tới lượt tụi con trả lời.
Cả ba: Trong này nè, Nội. Tụi con đủ cả đây.
Bài này chia bà theo nơi chốn, cách đó hợp khi các anh chị em họ đều biết bà trong cùng những năm. Nếu tuổi các bạn cách nhau cả chục năm, hãy chia theo từng thập niên, để không ai kể lại cùng một chuyện. Hãy tập thứ tự một lần, đủ mặt và đọc thành tiếng, để không ai lỡ lượt. Đưa mỗi người một bản in riêng có đánh dấu phần của mình, và thống nhất trước ai sẽ đọc tiếp nếu một giọng nghẹn lại. Nếu có hơn ba bốn người muốn góp một phần, hay giáo xứ chỉ cho một người nói, hãy để một người đọc trong khi những người kia đứng lên và được xướng tên, rồi để những người còn lại nói trong bữa cơm sau lễ. Nếu chỉ một người cháu được nói lời tiễn biệt đại diện cho tất cả các cháu, thì người lớn nhất hoặc người gần bà nhất là lựa chọn tự nhiên, nhưng người đúng là người mà các anh chị em họ cùng đồng ý.
Cho ông, lời của cháu trai
Lời tiễn biệt ông của một người cháu trai ngoài bốn mươi, khoảng ba phút rưỡi khi đọc thành tiếng, cho một người đàn ông giữ riêng cho mình những năm tháng tuổi trẻ cơ cực. Một người cháu gái gần như dùng nguyên được bài này.
Ông nội tôi nói nhiều hơn bất cứ ai tôi từng gặp. Ông nói chuyện với tài xế xe buýt, với ông bán báo, với cái ti vi, và với tôi, về gần như mọi thứ: bóng đá, giá bánh mì, cách biết một quả dưa hấu đã chín hay chưa. Gần như mọi thứ. Chuyện duy nhất ông không bao giờ nói là hai mươi lăm năm đầu đời của ông. Hỏi thì ông nói: "Ờ, thì đi làm," rồi quay lại với quả dưa.
Hôm Chủ nhật, em gái của ông, bà cô Liên của tôi, gọi cho tôi từ thị trấn nơi hai anh em ra đời. Trong bốn mươi phút, bà kể cho tôi những điều ông chưa kể trong bốn mươi bốn năm.
Ông bỏ học năm mười một tuổi để theo cha vào làm ở lò gạch. Năm mười chín tuổi, ông tới đất nước này với một địa chỉ ghi trên mẩu giấy và không biết lấy một chữ tiếng nước người. Suốt bốn năm, ông ở chung một phòng với năm người đàn ông khác và làm ca đêm ở một tiệm giặt ủi, và tháng nào ông cũng gửi về nhà một nửa số tiền kiếm được, để bà Liên được tiếp tục đi học. Bà nói với tôi qua điện thoại: "Mọi thứ bà có được là nhờ ông cháu đã ngủ chung một phòng với năm người đàn ông."
Tôi không hề biết những chuyện đó. Đặt điện thoại xuống, tôi nghĩ tới cờ tướng.
Ông dạy tôi chơi cờ tướng năm tôi tám tuổi. Ông nghĩ mười phút cho một nước, có khi lâu hơn, và nếu tôi đi vội, ông lấy tay úp lên quân cờ của tôi mà nói: "Nhìn hết bàn cờ đã." Tôi tưởng các ông già ai cũng chơi như vậy. Giờ tôi nghĩ đó là điều ông đã quyết định. Một người mà tuổi trẻ không có lấy một chút thời gian, làm ca đêm, xếp hàng chờ giấy tờ và đếm từng đồng xu, đã chọn dùng tuổi già của mình để làm người kiên nhẫn nhất mà tất cả chúng tôi từng biết.
Ông chưa bao giờ kể cho chúng tôi những năm ấy cực tới mức nào, và tôi từng nghĩ như vậy thật đáng tiếc. Đó cũng là một quyết định. Ông không muốn chúng tôi phải gánh nó. Ông muốn chúng tôi có bóng đá, có dưa hấu, có cờ tướng, và một người ông hay cãi nhau với cái ti vi. Ông cố tình trao cho chúng tôi phiên bản dễ chịu của chính mình, và ông đã mất cả đời để dựng nên nó.
Hôm nay bà Liên không đi xa được. Bà nhờ tôi nói với mọi người rằng bà làm cô giáo bốn mươi năm là nhờ ông. Bà Liên ơi, cháu cảm ơn bà đã kể. Giờ cháu biết sự kiên nhẫn ấy từ đâu mà có.
Ông ơi, cháu vẫn chơi, và cháu vẫn đi cờ chậm. Con trai cháu năm nay tám tuổi. Cháu đã bày sẵn bàn cờ rồi.
Vì sao bài này có sức nặng: điều mới biết muộn được đưa ra nhanh, gói trong vài sự thật có nguồn được gọi tên, rồi được soi ngược lại vào những ký ức cả phòng cùng có, để ai cũng thấy lại những buổi chiều của chính mình với ông. Bài nói không một lần trách ông đã im lặng. Nó đọc sự im lặng ấy như một lựa chọn ông làm vì các cháu. Nếu tuần này bạn biết được điều gì đó làm thay đổi người đàn ông bạn từng biết, hãy nói bạn biết nó từ đâu, gói lại trong ba bốn sự thật, và để nó giải thích một điều bạn vốn đã thương. Nếu ông được kể rõ nhất qua một món đồ ông giữ, bài nói về một món đồ trong những bài điếu văn không sáo rỗng của chúng tôi được dựng theo một kiểu khác.
Nói trước mặt các con của bà
Hãy kể cho cha mẹ, cô dì chú bác của bạn nghe bạn định nói gì trước ngày ấy, để không điều gì làm ai bất ngờ. Hỏi mỗi người một câu, chẳng hạn như hồi họ còn nhỏ bà là người thế nào. Bạn sẽ có một câu chuyện dùng được, và họ sẽ biết bạn đang nói cùng họ, chứ không phải nói đè lên họ. Đừng sửa chuyện nhà trước mặt mọi người. Nếu chú bạn kể sai một câu chuyện, cứ để chú kể. Có những ký ức thuộc về các con của bà trước tiên: căn nhà họ lớn lên, những năm khó khăn họ đã cùng bà đi qua. Hãy để những chuyện ấy cho họ, hoặc hỏi trước khi mượn một chuyện.
Lời tiễn biệt cho Nội thì hãy gọi là Nội, cho Ngoại thì hãy gọi là Ngoại. Hãy dùng đúng tiếng cả nhà vẫn gọi bà, dù đó là bà, mệ, bà Sáu hay một tiếng chỉ nhà bạn mới gọi. Trong tiếng Việt, chính chữ nội hay ngoại đã cho cả phòng biết bà thuộc bên nào của gia đình, nên hãy dùng tiếng bạn vẫn gọi, đừng dùng chữ trang trọng như cụ bà trên tờ cáo phó.
Năm câu hỏi chỉ người cháu mới trả lời được
Trước khi mượn bất cứ câu nào ở trên, hãy dành hai mươi phút cho năm câu hỏi này. Chúng được viết riêng cho lời tiễn biệt ông bà, và câu trả lời thường là những phần mà không ai khác trong phòng kể được.
- Điều gì chỉ được phép ở nhà bà? Thức khuya, ăn chè trước bữa cơm, được ngồi cái ghế tốt nhất nhà, xem ti vi trong bữa ăn. Những ngoại lệ bà dành cho bạn nói với cả phòng bà là ai khi ở bên bạn.
- Bà gọi bạn bằng tên gì? Không phải cái tên trong giấy khai sinh. Nếu nó làm bạn hơi ngượng, nó thuộc về bài nói.
- Nhà bà nghe ra sao, có mùi gì, vào đúng một giờ nhất định trong ngày? Bảy giờ sáng, trưa Chủ nhật, một tiếng trước bữa cơm cả nhà. Hãy chọn giờ trước, chi tiết sẽ tự đến.
- Bà kể gì về cha hoặc mẹ bạn hồi nhỏ? Hãy hỏi cha mẹ bạn. Bạn sẽ có một câu chuyện từ trước khi bạn ra đời, và cha mẹ bạn có được một phần lặng lẽ trong bài nói của bạn.
- Bà đã giữ lại những gì? Ngăn kéo đầy dây thun, mọi tấm thiệp sinh nhật bạn từng gửi, ảnh đi học của bạn treo theo thứ tự dọc cầu thang. Những gì một người bà giữ lại cho cả phòng biết bà đã để tâm vào đâu.
Hãy chọn một câu trả lời để dựng bài, và dùng những câu còn lại làm chi tiết. Khi đã có bản nháp, hãy đọc to cho một người anh chị em họ nghe. Người đó có cùng một người bà, nhìn từ một góc khác, và sẽ bắt được câu chuyện thuộc về người khác: câu chuyện dì bạn định kể, hay chuyện xảy ra với anh trai bạn chứ không phải với bạn. Họ cũng có thể trả lại cho bạn chi tiết bạn đã quên.
Những câu hỏi vẫn còn kịp hỏi
Trong lúc viết, có lẽ bạn đã nhận ra những câu bạn chưa bao giờ hỏi bà: vì sao bà rời nơi bà sinh ra, năm hai mươi tuổi bà là người thế nào, bà muốn nói gì qua câu bà hay nói. Một số câu trả lời vẫn còn trong gia đình, và những người giữ chúng đang ở gần bạn: các con của bà, và có lẽ một người ông vẫn còn ở đây.
Bài những câu hỏi nên hỏi cha mẹ trước khi quá muộn của chúng tôi dùng cho ông bà cũng tốt không kém, còn bài ghi âm giọng nói để lại cho gia đình nói về cách thật sự làm ra bản ghi. Không ai cần làm việc này trong tuần có tang. Những câu hỏi ấy thường dễ hỏi hơn khi căn nhà đã yên trở lại, và một buổi chiều với những câu trả lời ấy, bằng một giọng nói bạn quen, là thứ cả nhà có thể giữ.
Trên Goodbye App, bạn có thể viết thư cho những người bạn chọn và thêm một bản ghi âm bằng chính giọng mình, và cha mẹ hay ông bà vẫn còn ở bên bạn cũng làm được như vậy. Bạn chọn ngày và giờ mỗi lá thư được gửi đi qua email, xa đến ba mươi năm sau, và thư được giữ riêng tư cho tới khi được gửi. Miễn phí, có trên web và Android. Nếu người ông hay người bà còn ở lại muốn viết cho các cháu, hướng dẫn của chúng tôi về cách viết thư gửi các cháu được viết cho chính họ.
Câu hỏi thường gặp
Nên mở đầu lời tiễn biệt bà thế nào? Bằng việc bà là ai với bạn, trong một câu giản dị có dùng đúng tiếng bạn vẫn gọi bà: "Bà ngoại đón tôi ở cổng trường mỗi ngày, suốt bảy năm." Rồi đi thẳng vào một cảnh. Lời cảm ơn và dòng đời của bà có thể để sau, hoặc để cho bài điếu văn và tờ chương trình in sẵn lo.
Lời tiễn biệt bà nên dài bao lâu? Ba đến năm phút là thường thấy khi chỉ một người nói, và hai đến ba phút mỗi người khi có nhiều người cùng nói. Các bài trên trang này dài từ hai phút tới khoảng bốn phút, và trang ví dụ điếu văn ngắn của chúng tôi có bản một và hai phút.
Nhiều người cháu có thể cùng nói một bài không? Được. Hãy viết một bài cho nhiều giọng, mỗi người nhận một phần, như ba anh chị em họ ở trên. Nếu chỉ một người được nói, một người có thể đọc thay cho tất cả trong khi những người kia đứng lên và được xướng tên.
Nếu tôi không biết bà nhiều thì sao? Hãy nói điều đó trong một câu, gần đầu bài, rồi nói về phần bạn có biết: những lần về thăm, những cuộc điện thoại, một buổi chiều. Hãy xin cha mẹ bạn một câu chuyện từ trước khi bạn ra đời, và nói rõ đó là chuyện của ai. Một bài nhỏ mà thật lòng thì hơn một bài lớn đi mượn.
Trẻ con hay cháu tuổi mới lớn có nên nói trong tang lễ của ông bà không? Chỉ khi các em muốn. Hãy cho các em lựa chọn, để các em đổi ý ngay trong ngày, và luôn có một người lớn các em tin cậy ở gần. Một đứa trẻ nhỏ hơn có thể góp phần vào việc chuẩn bị thay vì lên nói, bằng cách chọn một bài thơ hoặc làm một tấm thiệp.
Người cháu có được nói trong tang lễ ở nhà thờ không? Thường là được, nhưng hãy hỏi trước. Trong Thánh lễ An táng Công giáo, ở nhiều giáo phận, lời tưởng nhớ cần được linh mục cho phép và được nói sau Hiệp lễ, ngay trước nghi thức Phó dâng và Từ biệt. Các giáo hội và tôn giáo khác có phong tục riêng, nên hãy hỏi người chủ sự buổi lễ. Nếu không có chỗ, hãy nói trong buổi canh thức nếu giáo xứ cho phép, hoặc lúc viếng, bên huyệt mộ hay trong bữa cơm sau tang lễ.
Nếu tôi không đọc hết nổi thì sao? Dừng lại, thở, và nhìn xuống trang giấy cho tới khi câu chữ quay về, và đưa một bản dự phòng cho ai đó ngồi gần phía trước để họ đọc nốt nếu câu chữ không quay về. Phần còn lại nằm trong hướng dẫn của chúng tôi về cách đọc điếu văn mà không bật khóc.
Every person has a legacy®
Bắt đầu
