Nếu bạn được nhờ nói lời tiễn biệt anh trai, chị gái hay em của mình, hãy bắt đầu từ dàn ý năm phần đơn giản trên trang này, rồi mượn từ sáu bài nói trọn vẹn được dựng trên nó. Bạn không cần một trang giấy trắng. Bạn cần băng ghế sau của chiếc xe: ai được ngồi cạnh cửa sổ, ai gây chuyện trước, những trò chơi bày ra cho qua những chuyến đi dài. Trong đám tang, rất ít người từng ngồi trên chiếc xe ấy, và nếu bố mẹ bạn còn sống, có thể vừa nói bạn vừa phải để mắt tới hai người.
Dưới đây là sáu bài nói trọn vẹn trong tang lễ, mỗi bài kèm một ghi chú ngắn về lý do nó có sức nặng. Một người em gái nói về anh trai sau một cơn bệnh dài. Một người anh nói về em gái sau khi em ra đi đột ngột. Một người phụ nữ gần tám mươi tuổi nói về người chị đã cùng mình đi hết một đời. Một người em trai nói về anh mình, người đã sống chung với chứng nghiện nhiều năm. Một người em gái nói về người anh mà mình đã xa cách. Và một người đứng ra nói vì bố mẹ mình không thể. Cả sáu bài đều dựng từ cùng năm phần, nên bạn có thể dựng bài của riêng mình.
Điều chỉ anh chị em ruột mới nói được
Với phần lớn chúng ta, anh chị em là mối quan hệ dài nhất trong đời. Với người nhỏ tuổi hơn, nó bắt đầu từ trước cả ký ức đầu tiên, và lẽ ra nó còn kéo dài rất lâu sau khi bố mẹ đã khuất. Gói chừng ấy vào vài phút là một việc rất nặng, và có bốn điều làm bài nói này khác mọi lời tiễn biệt khác.
Bạn giữ cả tuổi thơ. Anh chị em của bạn là một trong rất ít người từng sống bên trong tuổi thơ của bạn: cùng một căn nhà, cùng những luật lệ, cùng một mâm cơm. Giờ đây có những phần chỉ còn mình bạn nhớ. Trong đám tang, ít ai kể được những câu chuyện đó.
Bố mẹ bạn có thể đang ngồi hàng ghế đầu. Nếu hai người còn sống, họ đang phải tiễn chính đứa con của mình, cảnh người đầu bạc tiễn kẻ đầu xanh, và mỗi câu bạn nói đều tới tai họ trước tiên. Một chuyện về đêm đi chơi thời mới lớn, kể giữa bạn bè thì ai cũng cười, đứng trước mặt mẹ bạn lại có thể nghe khác hẳn. Hãy đọc lại từng câu và tự hỏi liệu mình có nói được câu đó ngay trước mặt mẹ không.
Chuyện tranh giành cũng là một phần sự thật. Phần lớn mọi người trong phòng đều biết, hoặc đoán được, rằng hai người từng cãi nhau: giành nhà tắm, giành cái ti vi, tranh xem tới lượt ai. Bỏ hết những chuyện đó ra thì phần còn lại của bài nói khó mà tin được. Hãy kể một trận cãi, kể cho tử tế, và nếu được, hãy chọn một trận mình thua.
Bạn vừa chịu tang vừa lo cho mọi người. Anh chị em thường là người gọi điện báo tin, ngồi với bố mẹ, chọn nhạc và ra cửa đón khách tới viếng. Nỗi đau của riêng bạn chỉ còn được chút thời gian sót lại cuối ngày. Chuyện đó bình thường, và đó là một lý do khiến bài nói này khó bắt đầu đến vậy. Bạn không bắt buộc phải vừa là người vững vàng nhất nhà vừa là người viết hay nhất nhà trong cùng một tuần.
Dàn ý đơn giản cho lời tiễn biệt anh trai, chị gái hay em
Tuấn, Linh, Cúc, Phong, Bình và Khoa, cùng những người anh chị em đứng ra nói về họ, đều không có thật. Các bài nói được viết riêng cho trang này để cho thấy dàn ý vận hành ra sao, nên hãy mượn trình tự, đừng mượn con dốc hay nồi thịt kho.
Một lời tiễn biệt anh chị em có thể theo một dàn ý năm phần đơn giản, và cả sáu bài dưới đây đều được dựng trên nó. Ngay tối nay bạn đã có thể điền vào:
- Câu mở đầu. Một nơi chốn hay một khoảnh khắc hai người từng có chung, hoặc, nếu có một sự thật khó nói, chính sự thật đó, nói thẳng ra.
- Tuổi thơ chung. Một hai câu chuyện từ hồi cả hai chưa lớn.
- Người ấy đã trở thành ai. Con người trưởng thành, qua một hai ví dụ cụ thể.
- Điều chỉ mình bạn biết. Một điều cả phòng chưa từng nghe, hoặc chưa từng ghép lại với nhau.
- Câu cuối. Một việc cho cả phòng làm, một việc từ nay chính bạn sẽ làm, hoặc một lời cảm ơn giản dị.
Đây là cách bài thứ nhất điền vào dàn ý:
- Câu mở đầu là con dốc sau khu tập thể.
- Tuổi thơ chung là những cuộc đua tới gốc bàng đầu ngõ.
- Người anh đã trở thành ai: thầy dạy toán ở trường Nguyễn Du.
- Điều chỉ cô em biết là cuốn sổ.
- Câu cuối xin cả phòng đi bên cạnh một ai đó.
Hãy chọn theo việc ai đang nói về ai, và vì sao, rồi mới chọn theo độ dài. Mỗi bài cũng dùng được theo chiều ngược lại khi đổi tên: bài về cơn bệnh dài cho một người chị mất vì ung thư, bài về sự ra đi đột ngột cho một người anh hay em trai. Đọc với nhịp chậm và đều, khoảng 130 chữ mỗi phút, mỗi bài dưới đây mất chừng ba đến bốn phút. Trong Thánh lễ an táng của người Công giáo, lời tưởng nhớ thường được đặt gần cuối lễ và cần linh mục cho phép, có giáo xứ còn giới hạn thời lượng hoặc xin xem trước bài viết. Hãy hỏi giáo xứ từ sớm; buổi cầu nguyện canh thức hoặc bữa cơm sau lễ có thể dành chỗ cho một bài dài hơn.
Muốn có cả phương pháp từ một trang giấy trắng, hãy xem hướng dẫn của chúng tôi về cách viết điếu văn từng bước. Nếu bạn đang viết cho cha hoặc mẹ, có những trang riêng về điếu văn cho mẹ và ví dụ điếu văn cho cha.
Cho anh trai mắc bệnh ung thư, lời của em gái
Khoảng ba phút rưỡi nếu đọc chậm.
Anh Tuấn dạy tôi đi xe đạp trên con dốc sau khu tập thể ở phố Hoa Phượng, vào mùa hè năm tôi sáu tuổi còn anh mười một. Anh chạy sau lưng tôi, tay giữ đuôi yên xe, miệng hét "Anh giữ rồi, anh giữ rồi" suốt dọc con dốc. Xuống tới chân dốc, tôi bám lấy cột đèn rồi quay lại định cảm ơn anh, thì anh vẫn đứng trên đỉnh dốc, hai tay đút túi quần. Anh đã buông tay từ cái nắp cống đầu tiên.
Tôi không thèm nói với anh câu nào cho tới bữa cơm tối. Anh bảo: "Em đâu cần anh giữ. Em chỉ cần tưởng là anh đang giữ." Tôi mách mẹ. Mẹ khen anh nói câu đó khôn lắm, thế là suốt một tuần anh vênh váo không ai chịu nổi.
Anh Tuấn là thế. Nửa khôn ngoan, nửa khoe mẽ, và chẳng bao giờ biết trước mình sẽ gặp nửa nào.
Từ mùa hè ấy anh gọi tôi là Cột Đèn. Anh gọi tôi là Cột Đèn hôm tôi tốt nghiệp. Anh gọi tôi là Cột Đèn trong bài phát biểu ở đám cưới tôi, trước mặt một trăm hai mươi khách. Suốt nhiều năm, ngày nào hai anh em cũng chạy đua từ cổng nhà tới gốc bàng đầu ngõ, anh ghi điểm vào một cuốn sổ, và khi tôi bắt đầu thắng, khoảng năm mười hai tuổi, cuốn sổ biến mất. Tháng Năm vừa rồi, trong bệnh viện, anh trả nó lại cho tôi. Lần nào tôi về nhà, hai anh em lại đua, và anh vẫn ghi tiếp. Tôi đang dẫn trước bốn mươi hai trận, và bên cạnh mỗi trận tôi thắng, anh đều ghi đúng hai chữ: xuống dốc.
Lớn lên, anh thành đúng người đàn ông mà ai nhìn cậu bé ấy cũng đoán được. Anh dạy toán ở trường Nguyễn Du hai mươi sáu năm. Anh biến những giờ học phân số thành giờ vui, và anh nhớ tên từng đứa trẻ từng ngồi bàn cuối lớp anh, vì chính anh cũng từng ngồi bàn cuối ở mọi lớp mình học.
Ba năm cuối anh bị ung thư. Anh chấm bài trong phòng chờ. Anh đặt biệt danh cho từng cô y tá. Buổi chiều cuối cùng anh vẫn gọi tôi là Cột Đèn, rất khẽ, vì anh còn phải giữ tiếng.
Mấy tháng cuối, tôi là người đi bên cạnh anh. Dọc hành lang, lên ba bậc thềm trước cửa nhà anh, dọc bờ kè hồi tháng Tám để ngắm biển. Tôi khoác tay anh và nói: "Em giữ anh rồi." Và lần nào anh cũng đáp: "Điêu." Rồi hai anh em cùng cười, vì lần này cả hai đều biết tôi sẽ không buông tay.
Nếu mọi người muốn làm một điều cho anh Tuấn, hãy tìm một người đang mất thăng bằng. Con trai mình, người hàng xóm, thầy cô giáo mới về trường Nguyễn Du. Hãy đi bên cạnh họ. Hãy nói với họ là mình đang giữ họ. Rồi, không như anh tôi, hãy giữ thật.
Anh Tuấn, bốn mươi hai trận. Đâu phải trận nào cũng là xuống dốc.
Một buổi chiều trên con dốc gánh cả bài nói, và nó cứ quay lại: cái biệt danh, cuốn sổ, câu "Anh giữ rồi" được xoay chiều ở đoạn kết. Căn bệnh được một câu nói thẳng, rồi nhường chỗ cho chính con người anh, và điều đó báo cho cả phòng biết họ có thể thả lỏng. Còn lời trêu thì được trả lại, nhẹ nhàng, ở câu cuối.
Cho em gái ra đi đột ngột, lời của anh trai
Khoảng ba phút rưỡi. Bài không nêu nguyên nhân, nên dùng được dù chuyện đã xảy ra thế nào.
Tôi là anh trai của Linh. Tôi hơn em bốn tuổi, và suốt ba mươi bốn năm, tôi tin rằng việc của tôi trong nhà này là đứng chắn giữa em gái mình và bất cứ thứ gì có thể làm em đau. Lẽ ra phải rất lâu nữa tôi mới đứng ở đây, và là để tiễn một người đã già. Thứ tự này sai rồi.
Tôi nhận việc đó rất nghiêm túc ngay từ đầu. Suốt sáu năm, sáng nào tôi cũng dắt em đi học, đi phía ngoài, sát lòng đường, vì ba nói đàn ông con trai thì đi phía đó, mà tôi lúc ấy chín tuổi và rất muốn làm đàn ông. Tôi đứng chắn giữa em và con chó nhà ông Bảy, một con chó nhỏ, già, chưa từng cắn ai, có điều hai anh em đâu có biết. Năm em mười lăm tuổi, tôi ngồi trên cầu thang trong bóng tối cho tới khi nghe tiếng cậu bạn trai đầu tiên đưa em về tới cổng.
Em chưa bao giờ cần tới những thứ đó. Em lớn lên thành người giỏi giang nhất mà tôi biết. Ba mươi mốt tuổi, em đã có phòng khám thú y của riêng mình. Nửa thị trấn này từng trao vào tay em một con mèo sợ run trong thùng giấy, và cô bé ngày xưa nấp sau lưng tôi để tránh con chó nhà ông Bảy đã có thể làm một con chó sáu chục ký dịu lại chỉ bằng một cái nhướng mày.
Từ hôm thứ Ba, người ta kể cho tôi nghe những chuyện tôi chưa từng biết, và nó làm tôi nhìn lại tám năm qua theo một cách khác.
Mai, bạn của em, kể rằng tám năm trước, khi tôi mất việc, tối Chủ nhật nào Linh cũng gọi cho ba má để nói tôi vẫn ổn, cho ba má khỏi lo. Rồi tối thứ Hai nào em cũng gọi cho tôi để chắc rằng tôi ổn thật. Tôi cứ tưởng những cuộc gọi tối thứ Hai ấy là em gái cần tới anh trai. Không phải vậy.
Mai còn kể thêm một chuyện, vừa kể vừa cười, ở cuối gian bếp. Mỗi khi hai anh em đi đâu cùng nhau lúc đã lớn, Linh lặng lẽ đẩy tôi vào phía trong lề đường. Lần nào cũng vậy. Tôi chưa từng để ý. Suốt nhiều năm, em gái tôi đã đi phía ngoài cho tôi.
Ba, má: Linh đã nhiều lần nói rằng những gì tốt đẹp nhất ở con bé là từ ba má mà ra. Con bé nói đúng, và con muốn hôm nay ba má được nghe điều đó từ con.
Vậy là tới tuổi ba mươi tám, tôi mới biết hóa ra mình là người được chăm lo. Tôi đoán ở đây cũng có người đang được ai đó lo cho như thế mà chưa nhận ra. Đừng đợi tới lúc biết theo cách của tôi. Hãy tìm xem ai đang đi phía ngoài cho mình, và cảm ơn họ khi họ còn nghe được.
Linh, từ giờ anh sẽ đi phía ngoài. Cho tất cả mọi người.
Bài này cố ý không giải thích cái chết. Nó không nêu nguyên nhân, không hỏi gì về chuyện đó và không tìm cách lý giải nó, nên cùng những lời ấy dùng được dù chuyện đã xảy ra thế nào, và không ai trong phòng bị buộc phải nghĩ về một ngày thay vì ba mươi bốn năm. Người che chở hóa ra lại là người được che chở, và điều đó biến cái thứ tự sai thành một điều cả phòng mang về được. Câu nói với ba má cố tình ngắn: nó cho hai người một điều để giữ mà không biến họ thành tâm điểm.
Cho chị gái, lời của em gái, sau cả một đời bên nhau
Khoảng ba phút rưỡi đến bốn phút, lời của một người phụ nữ bảy mươi tám tuổi cho người chị gái.
Chị Cúc hơn tôi ba tuổi, và chưa một lần nào chị để tôi quên chuyện đó. Hồi tôi lên bảy chị không để tôi quên, mà tháng trước cũng vậy, khi tôi đã bảy mươi tám, chị tám mươi mốt, và chị giới thiệu tôi với một cô y tá: "Đây là con Út."
Hai chị em khác nhau ngay từ đầu. Chị Cúc ngăn nắp, tôi thì không. Chị Cúc hát hay, còn năm 1957, cô giáo dạy hát đã rất nhẹ nhàng dặn tôi chỉ mấp máy môi thôi, đừng ra tiếng. Chị Cúc sống cả đời ở thị trấn này, trên cùng một con đường, mua thịt ở cùng một sạp. Tôi lên Sài Gòn năm mười chín tuổi và sáu mươi tuổi mới về, chị ra bến xe đón tôi và nói: "Đi gì mà lâu dữ vậy." Chị lấy một ông chồng ít nói, tôi lấy một ông chồng to tiếng, và chị em ai cũng nghĩ người kia đã chọn lầm to, mà cả hai đều sai.
Và chị là bạn thân nhất của tôi suốt bảy mươi tám năm. Người ta nghĩ chị em già như tụi tôi gần gũi nhau là vì không còn cách nào khác. Tụi tôi gần gũi vì chị là người thú vị nhất mà tôi biết. Từ hồi tôi về, khi cả hai đều đã một mình, gần như tuần nào hai chị em cũng đi bộ dọc bờ sông tới cây cầu rồi quay về, cãi nhau suốt đường, rồi ngồi uống bình trà ở cái quán đóng cửa sớm quá, rồi cãi nhau về chuyện đó.
Đây là điều tôi cứ nghĩ đi nghĩ lại. Ngoài tôi ra, chị Cúc là người duy nhất còn sống nhớ được căn nhà của ba má. Số 31, xóm Lò Gạch. Nhà bị phá năm 1974, và hôm nay ở đây gần như không ai từng bước vào trong đó. Trời mưa là cửa trước bị kẹt, phải nhấc lên rồi mới đẩy vào được. Má cất tiền nhà trong một cái hộp trà có hình chiếc tàu trên nắp. Ghế của ba kê cạnh cửa sổ, và không ai được ngồi vào. Lần nào ba đi vắng chị Cúc cũng ngồi, và lần nào cũng bị bắt quả tang, vì chị chẳng bao giờ nhớ để cái gối tựa về chỗ cũ.
Hai tuần trước, trong khoa chăm sóc giảm nhẹ, chị thức dậy và hỏi tôi cái bếp nhà mình màu gì. Tôi nói màu xanh lá. Chị nói: "Xanh dương chớ. Em có bao giờ để ý cái gì đâu." Thế là hai chị em cãi nhau hai mươi phút, vui vẻ, khe khẽ, hai bà già cãi nhau về một cái bếp đã không còn trên đời từ năm mươi năm nay. Tụi tôi là hai người cuối cùng trên trái đất có thể cãi nhau chuyện đó.
Giờ chỉ còn một người. Tôi cứ nghĩ mãi, làm người còn lại để nhớ là thế nào, và tôi nghĩ là mình trở thành chính căn nhà ấy. Người ta sẽ mang tới cho tôi những câu hỏi mà chỉ chị Cúc với tôi trả lời được, và tôi sẽ trả lời một mình, có hôm sẽ trả lời sai. Nên mấy tháng này tôi đang ghi lại hết: cánh cửa, cái hộp trà, cái ghế, cái gối tựa. Và ai hỏi, tôi cũng sẽ kể.
Cái bếp màu xanh lá, chị Cúc ơi. Em xin lỗi nghe chị. Nó màu xanh lá.
Sự trái ngược là lối vào dễ nhất cho một bài nói giữa hai chị em gái, vì ai trong phòng cũng đã chứng kiến hai người bất đồng suốt mấy chục năm. Căn nhà làm nốt phần còn lại. Ở tuổi này, anh chị em thường là người duy nhất còn nhớ trọn một mái nhà, và ba món đồ nhỏ từ đó đưa cả phòng tới một nơi họ chưa từng đến. Kết bằng trận cãi cũ giữ giọng người chị lại trong phòng thêm một lần cuối.
Cho anh trai, sau nhiều năm sống chung với chứng nghiện
Khoảng ba phút rưỡi. Bài không gọi tên một chất nào và không nói gì về việc anh mất ra sao.
Anh Phong của tôi sống chung với chứng nghiện gần hết quãng đời trưởng thành. Ở đây ai cũng biết chuyện đó, nên tôi xin nói ngay từ đầu rồi thôi không nhắc nữa. Nó là một phần đời anh. Nó không phải con người anh, và cũng không phải điều tôi đứng đây để nói.
Trước hết, xin nói một điều với gia đình tôi, và với những người bạn đã ở bên. Chuyện đó khó khăn lắm. Có những cuộc điện thoại lúc nửa đêm. Có những năm cả nhà không biết anh đang ở thành phố nào. Suốt những năm ấy má vẫn dọn sẵn giường cho anh. Thương anh Phong đòi hỏi ở mỗi người rất nhiều, và mọi người vẫn cứ thương, suốt hai mươi năm. Không ai trao giải cho chuyện đó, nên hôm nay tôi nói ra đây. Mọi người đã làm được. Và anh biết điều đó.
Giờ thì nói về anh tôi. Anh Phong biết nấu ăn. Không phải tạm được. Mà tài tình. Anh có thể bước vào nhà ai cũng được, mở hết các tủ bếp, rồi từ nửa củ hành, một hộp cà chua và chút cơm nguội nấu ra một bữa ngon hơn bất cứ thứ gì chủ nhà đã định nấu. Anh học nấu bên bếp của bà nội, và cả đời chưa từng dùng tới một công thức.
Hồi hai anh em còn nhỏ, những đêm má làm ca khuya, anh nấu cơm tối cho hai đứa. Trứng chiên, đêm nào cũng trứng chiên, suốt một năm, vì mười một tuổi thì anh chỉ biết làm có món đó. Anh dọn phần của tôi ra đĩa, kèm một tờ giấy ăn gấp gọn bên cạnh như người bồi bàn, và gọi tôi là "thưa quý khách". Năm đó tôi bảy tuổi. Từ đó tới giờ chưa nhà hàng nào tiếp đãi tôi chu đáo được như vậy.
Hai mươi cái Tết, nồi thịt kho là việc của anh. Có năm anh tới lúc trưa, có năm bốn giờ chiều. Một hai năm anh không tới, cả nhà mua nồi thịt kho làm sẵn ngoài chợ rồi bảo nhau vậy cũng được, mà không ai tin. Còn khi anh bước vào, cả nhà như đổi khác. Anh cởi áo khoác, xắn tay áo rồi nói: "Rồi. Đứa nào làm hỏng nồi này đây?"
Bốn năm cuối đời, anh nấu bữa sáng ở nhà văn hóa khu phố trên đường Trần Hưng Đạo, cho bất cứ ai ghé vào. Hôm nay có vài người từng được anh nấu cho ăn đang ngồi đây. Sáng nay, ở ngoài cửa, một người trong số quý vị nói với tôi rằng sau một thời gian rất dài, anh Phong là người đầu tiên nhìn thẳng vào mắt mình và hỏi mình muốn ăn trứng chín kỹ hay lòng đào. Anh tôi đúng là như vậy.
Tôi sẽ không nói với mọi người rằng đời anh là một bi kịch, và cũng sẽ không nói nó có một cái kết tròn trịa. Đó là đời anh. Nó vất vả, và nó đầy những người được anh nấu cho ăn.
Tết này, nhà mình sẽ phải có người kho nồi thịt. Người đó sẽ là tôi, nồi thịt sẽ không ra gì, rồi sẽ có ai đó cúi xuống nồi và nói: "Rồi. Đứa nào làm hỏng nồi này đây?" Và trong một giây, đó sẽ là anh.
Ba lựa chọn giữ cho sự thật khó nói vẫn có phẩm giá. Gọi tên nó một lần, ngay từ đầu, bằng những chữ đặt con người lên trước: anh sống chung với chứng nghiện. Dành cho sự kiệt sức của gia đình một đoạn riêng, để những người gánh nhiều nhất được nghe thừa nhận mà không ai bị phán xét. Rồi dành tất cả phần còn lại cho con người: đôi tay anh, gian bếp của anh, những người anh nấu cho ăn. Những năm khó khăn cũng có trong bài, nằm bên trong nồi thịt kho, mà không một chữ trách móc.
Khi hai người đã xa cách
Khoảng ba phút, lời của một người em gái cho người anh trai mà nhiều năm nay hai anh em gần như không nói chuyện.
Đã mười một năm tôi không có một cuộc nói chuyện thật sự nào với anh Bình. Không có trận cãi vã lớn nào cả. Chỉ có một đám cưới mà một trong hai anh em không tới, một lần chuyển nhà sang thành phố khác, rồi một khoảng lặng dài mà cả hai đều không biết làm sao chấm dứt. Chỉ có vậy thôi, và đây là lần cuối tôi nhắc tới nó.
Thay vào đó, tôi có cậu bé ngày xưa. Hóa ra như vậy là nhiều lắm.
Anh Bình hơn tôi hai tuổi. Năm tôi lên năm, anh dựng một cái chòi ở cuối vườn nhà ông bà ngoại bằng một cánh cửa cũ, hai tấm pallet gỗ và một tấm khăn trải bàn màu xanh. Anh đặt luật: con gái cấm vào. Rồi anh đặt luật thứ hai: tôi không tính là con gái, vì tôi là lính gác. Tôi làm lính gác sáu mùa hè. Nhiệm vụ của tôi là canh chừng ông ngoại và giữ hộp bánh.
Năm tám tuổi tôi bị thủy đậu, má không cho anh vào phòng, thế là anh ngồi ngoài cửa đọc cho tôi nghe trọn cuốn Dế Mèn phiêu lưu ký, giả giọng từng nhân vật, kể cả chị Cốc. Anh đọc mất chín ngày. Anh không bao giờ kể với đám bạn.
Năm tôi mười tuổi, tôi đá banh làm bể mấy chậu lan của ông ngoại, và anh Bình nhận với ông là anh đá. Anh bị cắt tiền tiêu vặt một tháng, và chưa một lần nào anh lôi chuyện đó ra để bắt bẻ tôi, kể cả lúc cãi nhau.
Người đàn ông anh trở thành sau này, tôi không biết rõ bằng nhiều người ở đây, nên mấy hôm nay tôi vẫn lắng nghe. Một người trong đội bóng của anh kể với tôi rằng suốt ba mươi năm, anh Bình là người ở lại sau mỗi trận để xếp ghế và khóa cửa, cho mọi người khác được về nhà.
Tôi nhận ra câu chuyện đó ngay. Đó là cậu bé ngồi ngoài cửa phòng tôi, giờ đã lớn.
Nhà tôi có một luật về cãi nhau. Ai chìa ngón út ra trước là người xin lỗi, và người kia phải ngoéo lại. Luật là luật. Lần nào anh Bình cũng chìa ra trước. Lần nào cũng vậy, suốt mười lăm năm, kể cả khi lỗi là của tôi, mà thường thì đúng là lỗi của tôi. Tôi chưa một lần đi trước.
Vậy đó, anh Bình. Ngón út của em đây. Lần này em đi trước.
Sự xa cách chỉ chiếm ba câu ngay đầu bài và không trách ai, sau đó bài nói thuộc về cậu bé, và điều đó giúp cả phòng thoải mái lắng nghe. Khi những năm trưởng thành chẳng còn mấy chuyện để kể, bằng chứng nằm ở tuổi thơ, và câu chuyện duy nhất từ người đồng đội chỉ được dùng để chứng minh cậu bé và người đàn ông là một. Đoạn kết là một việc nhỏ mà người nói vẫn tự mình làm được: đi trước.
Khi bạn đứng ra nói vì bố mẹ không thể
Khoảng ba phút, lời của một người chị cho em trai, thay mặt bố mẹ.
Tôi là Hương, Khoa là em trai tôi. Sáng nay tôi xin nói thay bố mẹ tôi, hai người đang ngồi ở hàng ghế đầu. Bố mẹ nhờ tôi, vì hôm nay mà bắt hai người đứng lên nói thì quá sức. Nên trong mấy phút tới, tôi là tiếng nói của bố mẹ, chỉ thỉnh thoảng mới là của chính mình.
Trước hết, Trang, bé Na, bé Bo: Khoa trước tiên là của em và các cháu. Không điều gì chị nói hôm nay là để giành bớt Khoa khỏi em và các cháu.
Từ hồi tôi còn nhớ được tới giờ, bố cứ kể đi kể lại một chuyện, và hôm nay chắc chắn bố muốn chuyện đó được kể. Khoa là đứa con duy nhất từng cãi thắng bố, lúc đó nó mới chín tuổi. Hai bố con cãi nhau xem con dơi có phải là chim không. Bố muốn mọi người biết là chuyện đó không bao giờ lặp lại. Còn Khoa thì Tết nào cũng khẳng định là có, suốt ba mươi chín năm.
Mẹ lúc nào cũng nói Khoa là đứa dễ nuôi nhất trong mấy chị em, và là người đàn ông tử tế nhất mẹ biết.
Điều tôi có thể kể thêm là mười năm qua Khoa đã ở bên bố mẹ thế nào, vì tôi tận mắt thấy. Nó ở cách nhà bố mẹ mười phút, và nó lo sao cho bố mẹ không bao giờ phải mở miệng nhờ gì. Thứ Bảy đầu tiên mỗi tháng, nó tỉa hàng rào cho bố mẹ. Nó biết mẹ thích loại bánh nào và mẹ để bánh ở ngăn nào, và nó đi chợ cho bố mẹ trên đường về mà không cần danh sách. Đợt nước ngập hồi tháng Chín, mới bảy giờ sáng nó đã có mặt trước cửa với cây chổi và cái xô, trước khi bố mẹ kịp kéo rèm. Và Chủ nhật nào nó cũng ngồi lại uống chén trà nó chẳng muốn uống, vì bố muốn kể cho nó nghe tin tức thời sự, và Khoa để bố kể, từ đầu tới cuối.
Hồi nhỏ, nó theo tôi khắp nơi, và tôi than phiền chuyện đó suốt. Nó theo tôi ra trạm xe buýt, tới nhà bạn bè tôi, có lần theo tới tận phòng nha sĩ, ngồi ở phòng chờ cả tiếng đồng hồ để được đưa tôi về. Bây giờ tôi sẵn lòng đánh đổi rất nhiều để lại có nó lẽo đẽo theo sau.
Bố, mẹ, mọi người trong căn phòng này tới đây là vì người đàn ông bố mẹ đã nuôi dạy. Bố mẹ đã làm được điều đó.
Thay mặt bố mẹ, và thay mặt tôi: cảm ơn mọi người đã tới tiễn Khoa, cảm ơn những vòng hoa, những bữa cơm mang sang và những cuộc điện thoại hỏi thăm suốt tháng này.
Nếu bạn được nhờ làm việc này, có vài điều quan trọng hơn cả câu chữ. Nếu anh chị em của bạn có vợ, chồng hay bạn đời, hoặc có con, những người ấy thường có tiếng nói trước tiên trong việc tang, nên hãy hỏi qua họ những câu chuyện trước khi kể, và nhắc tên họ từ sớm, như Hương đã làm. Hãy hỏi bố mẹ điều họ muốn cả phòng biết nhất, và điều gì tuyệt đối không được nói. Bố mẹ thường biết câu chuyện nào sẽ làm đau một người đang ngồi trong phòng. Trong ngày hôm ấy, hãy đứng ở chỗ bố mẹ nhìn thấy mặt bạn.
Hai bài điếu văn nổi tiếng của anh chị em ruột làm đúng điều gì
Hai bài điếu văn nổi tiếng do anh chị em ruột đọc cho thấy điều mà chỉ một người anh, người chị hay người em mới làm được trong một đám tang.
Charles Spencer, Bá tước Spencer thứ 9, đọc điếu văn cho chị gái mình là Công nương Diana trong tang lễ của bà tại Tu viện Westminster ngày 6 tháng 9 năm 1997, sáu ngày sau khi bà qua đời trong một vụ tai nạn xe hơi ở Paris. Ông là em trai của bà; hai người là hai người con nhỏ nhất trong gia đình. Bên cạnh người phụ nữ của công chúng, ông giành lại con người riêng tư: người chị của tuổi thơ ông, những chuyến tàu cuối tuần đi về giữa nhà bố và nhà mẹ, lần cuối ông gặp bà, vào ngày sinh nhật bà ở London. Ông nhớ về "người chị đã chăm tôi như mẹ khi tôi còn đỏ hỏn." Ông cũng cảnh báo đừng biến bà thành một vị thánh.
Spencer từng kể rằng bản nháp đầu tiên của ông là một danh sách quen thuộc những điều chị mình giỏi từ hồi nhỏ. Ông gác nó lại, quyết định rằng việc của mình là nói thay cho chị, rồi viết bài nói mà ông đọc hôm ấy trong khoảng một tiếng rưỡi. Tháng 9 năm 2026, ông xuất bản một cuốn hồi ký về chị, nhan đề tạm dịch là Khúc hát thiên nga: Diana, chị tôi (Swan Song: Diana, My Sister).
Steve Jobs qua đời ngày 5 tháng 10 năm 2011. Ngày 16 tháng 10, nhà văn Mona Simpson đọc điếu văn cho anh trai mình trong lễ tưởng niệm ông tại Nhà thờ Tưởng niệm của Đại học Stanford. Bà lớn lên như con một và mãi tới năm 25 tuổi mới gặp anh trai, nên không có tuổi thơ chung nào để kể. Thay vì ca ngợi thiên tài của ông, bà kể về ông sau ca ghép gan, đẩy một chiếc ghế dọc hành lang bệnh viện, đếm từng bước và mỗi ngày đi xa thêm một chút. Báo The New York Times đăng toàn văn bài nói ngày 30 tháng 10 năm 2011 với nhan đề tạm dịch là "Điếu văn của một người em gái cho Steve Jobs" (A Sister's Eulogy for Steve Jobs).
Anh chị em có thể giành lại con người riêng tư mà cả phòng chưa từng gặp, và một bản nháp đầu tiên chỉ liệt kê thành tích hoàn toàn có thể gác sang một bên. Một chi tiết nhỏ mà chính xác, như chiếc ghế trong hành lang, nặng hơn bao nhiêu lời ca ngợi. Và nếu bạn chỉ gặp anh chị em mình khi đã lớn, hoặc mất liên lạc nhiều năm, bài nói của Simpson cho thấy bạn vẫn có đủ điều để nói.
Tìm những câu chuyện của riêng anh chị em bạn
Hãy bắt đầu từ chất liệu mà chỉ anh chị em mới có. Trả lời những câu này trước khi chọn bài.
- Hai người ngủ ở đâu, ngồi ở đâu? Căn phòng ngủ chung, chiếc giường tầng, những chuyến xe dài về quê. Nhiều câu chuyện anh chị em bắt đầu ở một trong những chỗ đó.
- Trận cãi nào đã thành chuyện cười của cả nhà? Chuyện mà bố mẹ bạn vẫn còn kể, và bất cứ biệt danh nào sinh ra từ đó. Nó thường là câu mở đầu hay nhất, vì cả phòng đã biết nó kết thúc thế nào.
- Hai người biết gì về bố mẹ mà không ai khác biết? Bố hát thế nào khi lái xe, mẹ nói câu gì khi bực. Đây là chất liệu chỉ hai người cùng giữ, và nó thuộc về bài nói.
- Ai từng bị đổ oan cho việc người kia làm? Cái cửa kính bể, hộp bánh bị ăn vụng. Anh chị em giữ những món nợ này suốt đời, và cả phòng sẽ thích thú khi một món nợ cũ được thanh toán trước mặt mọi người.
- Điều gì họ ghét nhất nếu bị bạn kể ra? Rồi hãy thành thật quyết định xem nó có đủ trìu mến để vẫn kể hay không. Nếu nó làm họ xấu hổ trước mặt chính con cái họ, hãy bỏ ra.
Còn hai bước nữa, cả hai đều riêng cho anh chị em. Nếu bạn còn anh chị em khác, hãy thống nhất các câu chuyện với nhau trước ngày đó. Mỗi người đã lớn lên trong một gia đình hơi khác một chút, và đám tang là chỗ không nên để phát hiện ra điều đó. Rồi hãy quyết định ai sẽ ngồi cạnh bố mẹ trong lúc bạn nói, để bạn không phải một mình đứng trên kia dõi theo hai người.
Nói ra khi họ còn nghe được
Anh trai của Linh nghe chuyện những cuộc gọi tối thứ Hai từ bạn của em, trong một gian bếp, sau khi em đã mất. Nếu bạn còn một người anh, người chị hay đứa em đang sống, họ có thể nghe chính bạn nói bạn nghĩ gì về họ. Bạn không cần một dịp nào cả. Hãy kể cho họ một câu chuyện tuổi thơ ngay bây giờ, khi họ còn cãi lại được phiên bản của bạn. Nói những điều này với anh chị em mình mà chẳng có lý do gì thì có thể thấy kỳ kỳ. Cứ nói. Vài dòng thật lòng về một mùa hè cả hai cùng nhớ là đủ. Họ sẽ giữ nó.
Trên Goodbye App, bạn có thể viết thư cho người anh, người chị hay đứa em vẫn còn đây, thêm một bản ghi âm giọng nói của bạn, rồi chọn ngày và giờ thư được gửi đi qua email: ngay trong hôm nay, vào sinh nhật của họ, hoặc xa đến ba mươi năm sau. Thư được giữ riêng tư cho tới khi được gửi đi, và dịch vụ miễn phí, có trên web và trên Android. Nếu bạn chưa từng ghi âm giọng mình, hướng dẫn của chúng tôi về ghi âm giọng nói để lại cho gia đình có đủ những bước đơn giản.
Nếu chính bạn là người sẽ đọc lời tiễn biệt, bạn cũng có thể ghi âm mình đọc nó từ trước, để người đứng sẵn đọc thay bạn nghe được nhịp đọc của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Lời tiễn biệt anh chị em nên dài bao lâu? Nếu bố mẹ hay những anh chị em khác cũng lên nói, hãy giữ bài của bạn trong hai đến ba phút. Nếu bài của bạn là lời tiễn biệt chính, ba đến năm phút, khoảng 390 đến 650 chữ khi đọc chậm. Sáu bài ở trên dài ba đến bốn phút; muốn có những bản một phút và phép tính phía sau chúng, hãy xem các ví dụ điếu văn ngắn của chúng tôi.
Tôi có phải nói anh tôi mất vì sao không? Không. Bạn không phải nói anh mình mất vì sao. Nếu gia đình đồng ý nêu nguyên nhân, hãy nói một lần, rõ ràng, không đi vào chi tiết, rồi quay về với cuộc đời anh. Bài thứ hai ở trên cho thấy có thể nói về một sự ra đi đột ngột mà không cần giải thích gì.
Nếu hai người đã cắt đứt liên lạc thì tôi nói gì? Một câu thật lòng gần đầu bài, không trách ai, rồi tới phần tuổi thơ hai người đã thật sự có chung. Đừng giải thích sự xa cách, đừng tự bào chữa, đừng ám chỉ lỗi là của ai. Những người cần biết thì đã biết. Bài thứ năm được dựng ra chính cho trường hợp này.
Bố mẹ tôi không thể lên nói. Tôi nói thay họ thế nào? Hãy hỏi bố mẹ điều họ muốn cả phòng biết nhất và điều gì tuyệt đối không được nói, rồi đứng ở chỗ họ nhìn thấy bạn. Hỏi qua các câu chuyện trước với vợ, chồng hay bạn đời và con cái của anh chị em bạn. Bài thứ sáu cho thấy cách làm.
Tôi dùng những bài này cho anh rể, em rể, chị dâu hay em dâu được không? Được. Hãy nói trong một câu họ đã đến với gia đình thế nào, mượn đoạn lắng nghe trong bài thứ năm, nơi một người bạn kể nốt những năm trưởng thành, và dành câu cuối cho chính anh chị em ruột của bạn, người vừa mất đi người bạn đời.
Đùa vui trong đám tang chị gái hay em gái mình có được không? Được, nếu cô ấy vốn vui tính, hoặc hai người vốn hay đùa với nhau. Trêu chọc là một trong những điều thật nhất mà anh chị em mang được vào căn phòng, miễn là cô ấy cũng sẽ bật cười và không ai còn sống bị đem ra làm trò. Các bài điếu văn không sáo rỗng của chúng tôi có một bài viết ra để làm mọi người cười, cùng những trường hợp không nên đùa.
Nếu giữa chừng tôi nghẹn giọng thì sao? Thì một người khác đọc nốt, và như vậy không sao cả. Hãy thống nhất trước buổi lễ một người đọc thay và một ám hiệu, thường là một người anh chị em khác, như hướng dẫn của chúng tôi về cách đọc điếu văn mà không bật khóc đã giải thích.
Every person has a legacy®
Bắt đầu
