Mijn uitvaartwensen vastleggen: gratis formulier en voorbeeld

Op een dinsdagochtend zitten drie broers en zussen aan een keukentafel, en de eerste vraag zet ze al vast. Heeft mama ooit gezegd wat ze wilde? De een herinnert zich een lied dat ze neuriede tijdens het koken. De ander denkt dat ze crematie zei, of was dat hun tante? De derde weet alleen dat ze een hekel had aan lelies. En de klok tikt, want de Wet op de lijkbezorging zegt dat begraving of crematie niet eerder dan 36 uur na het overlijden geschiedt en uiterlijk op de zesde werkdag daarna. Wat niet is opgeschreven, wordt deze week gegokt.

Je uitvaartwensen vastleggen bestaat om die ochtend te voorkomen. Het is een kort document, door jou geschreven, dat de vragen beantwoordt voordat iemand hoeft te gokken. En in Nederland is dat geen vrijblijvend briefje: de wet schrijft voor dat de uitvaart verloopt overeenkomstig de wens, of de vermoedelijke wens, van de overledene. Het schrijven is niet het moeilijke deel. Het moeilijke deel, en het deel dat de meeste gidsen overslaan, is dat je wensen er die dinsdag ook echt zijn.

Uitvaartwensen, wilsverklaring en levenstestament

Uitvaartwensen zijn je voorkeuren voor wat er na je overlijden gebeurt: begraven of cremeren, wat voor plechtigheid, de muziek, wie er spreekt, wie het regelt, waar het geld vandaan komt. Je schrijft ze in gewone woorden op, voor de mensen die het straks moeten regelen. Sommigen noemen het hun uitvaartwensenlijst, hun laatste wensen, of gewoon mijn uitvaartwensen. De naam maakt niet uit; de duidelijkheid wel.

Drie documenten worden voortdurend door elkaar gehaald, en juist die verwarring stuurt mensen naar het verkeerde formulier. Een wilsverklaring gaat over medische behandelingen terwijl je nog leeft: een behandelverbod, een verklaring niet-reanimeren, een schriftelijk euthanasieverzoek, of het aanwijzen van iemand die namens jou spreekt. Een levenstestament gaat over wie je geld, je zorg en je persoonlijke zaken regelt als je dat zelf niet meer kunt, en het houdt op te werken op het moment dat je overlijdt, want een volmacht eindigt door de dood van de volmachtgever. Daar beginnen je uitvaartwensen. En een testament gaat over je bezit; dat wordt meestal pas na de uitvaart geopend, dus het is de verkeerde plek om je wensen alleen te bewaren.

Waarom je ze opschrijft

Omdat families hier ruzie over krijgen, te goeder trouw. De ene broer weet dat papa iets eenvoudigs wilde. De andere hoorde hem vragen om het volledige programma, met muziek en zwarte auto's. Allebei herinneren ze zich echte gesprekken uit verschillende decennia. Zonder iets op papier wint de luidste herinnering, en draagt de stilste persoon de twijfel jarenlang mee.

In Nederland heb je daarbij iets stevigs in handen, en tegelijkertijd een gat. De Wet op de lijkbezorging bepaalt dat de uitvaart verloopt overeenkomstig de wens of de vermoedelijke wens van de overledene, tenzij dat redelijkerwijs niet gevergd kan worden. Maar diezelfde wet wijst niemand aan die daarop toeziet, en zegt ook niet wie van de familie beslist: de uitvaart wordt geregeld door degene die het verlof tot begraven of cremeren aanvraagt, of door wie redelijkerwijs in diens plaats is getreden. In de praktijk is dat wie er opstaat. Regelt niemand iets, dan draagt de burgemeester er zorg voor, en de gemeente kan die kosten verhalen op de nalatenschap. Je wens telt dus zwaar, en tegelijk hangt alles ervan af dat die wens ergens staat.

Daar komt de klok bij. De zesde werkdag wordt geteld vanaf de dag na het overlijden, en zaterdagen, zondagen en erkende feestdagen tellen niet als werkdag, dus rond een feestdagenweek kan het bijna twee kalenderweken worden. Sneller dan 36 uur kan ook, maar daarvoor moet de burgemeester een andere termijn stellen na een arts te hebben gehoord, en binnen 36 uur alleen in overeenstemming met de officier van justitie. Hoe dan ook valt de grootste keuze, begraven of cremeren, in die eerste dagen. Ongeveer twee op de drie Nederlanders worden tegenwoordig gecremeerd, maar dat zegt niets over wat jij wilt, en je familie zou niet op een gemiddelde moeten hoeven gokken.

Zijn uitvaartwensen in Nederland juridisch bindend?

Het Nederlandse uitgangspunt is niet dat je wensen een vriendelijk verzoek zijn. Artikel 18 van de Wet op de lijkbezorging zegt het zo: de lijkbezorging geschiedt overeenkomstig de wens of de vermoedelijke wens van de overledene, tenzij dat redelijkerwijs niet gevergd kan worden. Zelfs zonder papier telt je vermoedelijke wens dus mee. Met papier hoeft er niets meer vermoed te worden. De wet rekent ook de beslissing over de bestemming van de as tot de lijkbezorging, dus ook die volgt jouw wens.

De wet geeft er bovendien een vorm voor. Artikel 19 zegt dat je vanaf je zestiende, ook als je geen testament zou kunnen maken, beschikkingen over je eigen uitvaart kunt vastleggen: bij notariële akte, of bij een eigenhandig geschreven, gedagtekende en ondertekende verklaring. Let op die drie eisen: met de hand geschreven, voorzien van een datum, ondertekend. Een uitgeprint vel is geen verklaring in de zin van artikel 19, al blijft het wel bewijs van je vermoedelijke wens. En trek je later je testamentaire beschikkingen in algemene bewoordingen in, dan vervalt een eerder vastgelegde uitvaartwens daar niet mee.

Veel Nederlandse sites noemen zo'n handgeschreven vel een codicil. Dat klinkt logisch, maar juridisch loopt het anders. Een codicil kent een gesloten lijst: kleren, lijfstoebehoren en bepaalde lijfsieraden, bepaalde inboedelgoederen en bepaalde boeken. Uitvaartwensen staan er niet in; die ontlenen hun kracht aan de Wet op de lijkbezorging. Erfgenamen aanwijzen of een executeur benoemen kan trouwens alleen bij uiterste wil, en daarvoor heb je een notaris nodig. Hoe je het vel zelf ook noemt, het zijn steeds dezelfde drie eisen die het dragen: eigenhandig geschreven, gedagtekend, ondertekend. De praktische waarborgen blijven dus even belangrijk als de juridische: schrijf gewoon, noem wie de leiding heeft, en zorg dat de juiste mensen je wensen hebben vóór de dag zelf.

Wat er in je wensenlijst hoort: de volledige checklist

Een complete lijst beantwoordt de vragen die je familie in die eerste dagen krijgt, in de volgorde waarin ze op tafel komen:

• Begraven, cremeren of iets anders: en waar. Voor een natuurbegraafplaats of een lijkwade, zie onze gids over groene uitvaartopties.
• De plechtigheid en de toon: religieus of niet, een uitvaart of later een herdenking, of helemaal niets.
• Muziek en teksten: wat er gedraaid wordt, wat er voorgelezen wordt, wat er nooit gedraaid mag worden.
• Wie er spreekt: wie de grafrede houdt, en wie gespaard moet blijven. Sommigen schrijven hem zelf; zie je eigen grafrede schrijven.
• Wie het regelt: één naam die de leiding neemt en één die helpt. De wet wijst niemand aan, dus doe jij het.
• Bloemen of donaties: en als het donaties zijn, voor welk doel.
• Kleding en spullen: wat je aan wilt, wat er met je meegaat, wat er eerst af moet.
• As of graf: waar je as heen gaat, of wat er op de steen komt. Aan een graf hangen grafrechten, dus noem wie die regelt en wie ze betaalt.
• Kosten: welke uitvaartverzekering je hebt, natura of kapitaal, bij wie, en waar de polis ligt.
• De gastenlijst: wie het moet horen, en wie de nummers heeft.
• Alles wat je niet wilt: de opbaring in een uitvaartcentrum, de lelies.

Het gratis wensenformulier voor je uitvaart

Kopieer de regels hieronder naar een document en vul de haakjes in. Sla over waar je geen mening over hebt; een leeg vak vertelt je familie dat ze vrij zijn om te kiezen. Schrijf het in de ik-vorm, want jij bent het die spreekt. Wil je dat het meetelt als een verklaring in de zin van artikel 19, schrijf het dan vervolgens met de hand over, zet de datum eronder en onderteken het. Print de ingevulde versie ook uit en leg hem bij je papieren, zoals de Consumentenbond aanraadt: dan weten je nabestaanden in ieder geval wat je in gedachten had.

Begraven, cremeren of iets anders.

Ik wil graag: [begraven worden / gecremeerd worden / anders]. De plek die ik voor ogen heb is: [ ].

De plechtigheid.

Ik wil graag: [een uitvaart / later een herdenking / een kleine bijeenkomst / geen plechtigheid]. Ik wil dat het voelt als: [ ], en er [hoort / hoort geen] religieus element bij.

Wie het regelt.

Laat [naam] de leiding nemen, met [naam] als hulp.

Wie er spreekt. Iemand aanwijzen is vriendelijk; iemand vrijstellen is nog vriendelijker.

Ik wil graag dat [naam] spreekt. Vraag het [naam] alsjeblieft niet, tenzij hij of zij het zelf aanbiedt.

Muziek en teksten. Drie nummers is genoeg.

Draai alsjeblieft: [nummer], [nummer], [nummer]. Draai alsjeblieft niet: [ ]. Lees alsjeblieft voor: [ ].

Bloemen of donaties.

Ik heb liever: [bloemen / donaties in plaats van bloemen]. Donaties aan: [ ].

Kleding en spullen.

Kleed me alsjeblieft in: [ ]. Ik wil dat [voorwerp] bij me blijft. Geef [voorwerp] alsjeblieft aan [naam].

As of graf.

Mijn as moet: [uitgestrooid worden bij / bewaard worden door / bijgezet worden bij]. Op een eventuele steen komt: [ ]. Zet de grafrechten alsjeblieft op naam van: [naam].

Wie het betaalt. Wat er is, en waar het ligt.

Ik heb [wel / geen] uitvaartverzekering: [natura / kapitaal], bij [aanbieder], polisnummer [ ]. Het papierwerk ligt: [ ]. Geef alsjeblieft niet meer uit dan [bedrag].

Wie het moet horen.

Zorg er alsjeblieft voor dat deze mensen het horen: [namen]. [Naam] kan mijn vrienden bereiken via [ ].

Wat ik niet wil. De regel waar families het dankbaarst voor zijn.

Doe alsjeblieft niet: [ ].

Een zin voor die dag.

Als je dit leest, wil ik dat je weet: [ ].

Een kort ingevuld voorbeeld

Zo zou een ingevulde lijst eruit kunnen zien, van een gepensioneerde lerares van in de zeventig.

Ik wil graag gecremeerd worden, in niets duurs; een eenvoudige kist is prima. Houd een paar weken later een herdenking, wanneer mensen er echt bij kunnen zijn, in het buurthuis en niet in een aula. Thee na afloop, en iemand moet de citroencake uit mijn receptenboek maken, anders kom ik in de keuken spoken.

Rosa, jij neemt de leiding; jij bent van jullie tweeën de georganiseerde, en dat weet je. Danny helpt, wat betekent dat Danny rijdt en niet meediscussieert over de muziek. Draai Louis Armstrong, en het In Paradisum uit het Requiem van Fauré. Niet het nummer van de uitvaart van mijn moeder; daar kwam ik nooit doorheen.

Rosa leest het gedicht van Rutger Kopland voor dat in de keukenla ligt. Kleed me in het groene vest, en doe de ring er eerst af; die gaat naar Ellie, met het verhaal over de bus. Mijn as gaat op de heuvel boven het water waar jullie vader ligt. Geen lelies. De polis is er een in natura; hij ligt in het bureau, tweede la, en wat er niet in zit hoeven jullie er niet bij te kopen. Geef er geen cent meer aan uit: ga er liever van op vakantie.

Waarom een wensenformulier als een brief moet lezen

De meeste formulierensites verkopen een wensenformulier voor je uitvaart dat uit aankruisvakjes bestaat, en aankruisvakjes zijn prima voor de uitvaartverzorger. Ze zijn niet prima voor degene die ze moet lezen. Die leest het één keer, in de zwaarste week van zijn leven, en een aangekruist vakje bij crematie zegt wat er moet gebeuren zonder te zeggen dat je het zeker wist. Een zin doet allebei. "Ik wil graag gecremeerd worden, en ik heb daar vrede mee" draagt iets wat een formulier niet kan dragen: toestemming.

Gebruik het formulier dus als geraamte en schrijf eroverheen. Leg uit waarom het buurthuis en niet de aula. Dat is het verschil tussen een familie die instructies opvolgt en een familie die zich vergezeld voelt.

Muziek, teksten en de dingen die mensen vergeten

Bij muziek gokken families het slechtst, omdat smaak privé is en rouw van elk nummer een boodschap maakt. Noem er drie, verbied er een, en zeg waar de afspeellijst staat. Noem ook de tekst: het echte gedicht, het echte vers. "Iets uit de Bijbel" is de zin die aan de keukentafel de meeste discussie oplevert.

Dan de dingen die niemand op tijd opschrijft. De foto, anders kiest de familie de pasfoto. De persoon die er niet buiten mag vallen: de buurvrouw die je naar afspraken reed, de ex die je elke kerst nog belde, zonder dat je kinderen dat weten. Zonder een naam en een nummer horen zij het weken later.

En dat ene ding dat je niet wilt. "Geen opbaring in een uitvaartcentrum" haalt een beslissing weg bij iemand die er al te veel heeft. Het is ook de juiste plek voor het soort grap dat jouw familie echt maakt: "geen treurige liedjes, zo zijn wij niet."

Betalen: natura of kapitaal, en waar het papierwerk ligt

Wat een uitvaart kost, hangt af van de keuzes die gemaakt worden. Het Nibud houdt het op gemiddeld zo'n 7.500 euro, en Monuta schrijft dat de meeste nabestaanden zo'n 7.000 tot 11.500 euro aan een uitvaart besteden. Een begrafenis is meestal de duurdere van de twee, omdat er grafrechten en een monument bij komen. De kosten van de lijkbezorging zijn een schuld van de nalatenschap met hoge voorrang, voor zover ze in overeenstemming zijn met de omstandigheden van de overledene. Juist daarom is één regel in je wensen zoveel waard: noem een bedrag waar jij je prettig bij voelt, zodat niemand uit onzekerheid duurder kiest dan jij ooit zou hebben gedaan.

Zoek daarna uit welke uitvaartverzekering je eigenlijk hebt, want natura en kapitaal pakken heel verschillend uit. Bij een kapitaalverzekering krijgt je familie een bedrag en moeten ze zelf beslissen waar ze het aan uitgeven. Bij een natura-uitvaartverzekering krijgen ze geen geld: de verzekeraar regelt de uitvaart, en het pakket ligt dus grotendeels vast in de polis. Leg je wensen daar dan naast. Wat zit erin, wat niet, en wat zou apart betaald moeten worden? Zeg vervolgens waar de polis ligt, precies genoeg om er iets mee te kunnen: het bureau, tweede la, de map met uitvaart erop. De bredere map die je familie nodig heeft, je nabestaandenmap, behandelen we in onze checklist voor je nabestaandenmap; je wensen horen daarin thuis, en daarnaast nog op één andere plek.

En is er geen verzekering en geen geld, zeg dat dan. "Houd het eenvoudig en ga geen schulden voor me maken" is een van de liefdevolste zinnen die iemand kan schrijven. Weet ook dat een uitvaartondernemer in Nederland niet verplicht is: je mag zelf bepalen hoe je afscheid geregeld wordt. Kiest je familie er wel een, dan is vergelijken lastig. De Consumentenbond vond in 2018 dat ruim 40 procent van de uitvaartbedrijven geen prijzen op de website had en dat bijna 90 procent van de 180 benaderde aanbieders geen vragen over tarieven wilde beantwoorden. Vraag dus om een schriftelijke begroting, en kijk of de uitvaartondernemer lid is van een brancheorganisatie die bij de Ombudsman Uitvaartwezen is aangesloten, of het Keurmerk Uitvaartzorg voert. Wat de keuzes kosten en hoe je het zelf regelt, staat in hoe je je eigen uitvaart regelt.

Je wensen, en een paar woorden, in je eigen stem

Een geschreven lijst zegt wat je wilde. Een opname zegt het zoals jij het gezegd zou hebben, met de stiltes en de grap die je niet kon laten. Hij draagt het ene ding dat een formulier niet kan dragen: de toon die je had toen je niet bang was.

Je hebt geen script nodig. Lees je wensen hardop voor en praat daarna nog een minuut door over waarom je ze zo gekozen hebt. Onze gids over een bericht opnemen voor je uitvaart gaat over wat je zegt en hoe lang. Sommigen gaan verder en houden de bijeenkomst terwijl ze er zelf bij kunnen zijn; onze gids over afscheid bij leven legt uit hoe.

Je uitvaartwensen op tijd bij de juiste mensen krijgen

Alles hierboven kan nog steeds op de gebruikelijke manier mislukken. Een handgeschreven vel blijft in een la liggen. En anders dan een testament staat het nergens geregistreerd: het Centraal Testamentenregister weet alleen dát er een testament is en bij welke notaris, niet wat erin staat, en voor uitvaartwensen bestaat zo'n register helemaal niet. Je wensen werken alleen als de juiste mensen weten dat ze bestaan en waar ze liggen, en dan ook nog in die eerste dagen. Het document is niet het moeilijke deel. De bezorging wel.

Voor dat probleem is Goodbye App gebouwd. De brief die je daar schrijft heeft een onderdeel uitvaartregelingen en een onderdeel wensen voor het levenseinde, die samen de vragen hierboven stellen: begraven of cremeren, de plechtigheid, wie het regelt, wat er vooruit betaald of geregeld is, orgaandonatie, wat er met je as gebeurt. Er is ook een opname, zodat je familie je wensen in je eigen stem hoort. Jij kiest wie de brief ontvangt, de mensen die straks echt aan die keukentafel zitten, en hij bereikt hen per e-mail op een datum die jij instelt of nadat je er niet meer bent. Tot dat moment is hij privé, hij kost niets, en je kunt hem aanpassen wanneer je van gedachten verandert. Er is ook ruimte voor het praktische, zoals waar je papieren liggen. Het is geen testament, en dat is juist het punt: het is de notitie die er is in de dagen waarin je familie alles beslist.

Ze actueel houden

Uitvaartwensen verouderen op gewone manieren. De vriend die je aanwees om het te regelen, verhuist naar het buitenland. Je trouwt, je scheidt, je begraaft degene naast wie je wilde liggen. Een wensenlijst die je op je veertigste invulde en daarna nooit meer aanraakte, kan een familie op zoek sturen naar een kerk die je in 2009 verliet.

Kijk het dus één keer per jaar na, op een datum die je onthoudt, en eerder na een verhuizing, een huwelijk of een overlijden. Verander je iets aan een handgeschreven verklaring, schrijf die dan opnieuw over met een nieuwe datum en handtekening, en gooi de oude weg, zodat niemand twee versies vindt. Controleer of de mensen die erin staan nog weten dat ze erin staan. Tien minuten per jaar, en de lijst beschrijft nog steeds het leven dat je echt leidt.

Veelgestelde vragen

Moet mijn familie mijn uitvaartwensen opvolgen? In Nederland is dat het uitgangspunt: de Wet op de lijkbezorging zegt dat de uitvaart verloopt overeenkomstig de wens of de vermoedelijke wens van de overledene, tenzij dat redelijkerwijs niet gevergd kan worden. Er is alleen niemand aangewezen die daarop toeziet, en er is geen wettelijke rangorde van nabestaanden die beslist. Wat wensen meestal dwarsboomt is dan ook zelden onwil; het is dat niemand ze op tijd vond.

Kan ik mijn uitvaartwensen in mijn testament zetten? Dat kan, maar het is zelden genoeg op zichzelf, want een testament wordt meestal pas na de uitvaart geopend en jouw uitvaart valt uiterlijk op de zesde werkdag na het overlijden. Zet dezelfde wensen ergens waar je familie ze in de eerste dagen ziet. Trek je je testamentaire beschikkingen later in algemene bewoordingen in, dan blijft een eerder vastgelegde uitvaartwens overigens gewoon staan.

Waar bewaar ik mijn laatste wensen? Op meer dan één plek: in je nabestaandenmap bij je praktische papieren, bij de persoon die je gevraagd hebt het te regelen, en in een vorm die de mensen zelf bereikt, zodat je wensen niet hoeven te wachten tot iemand ze vindt. Een register voor uitvaartwensen bestaat niet, dus niemand kan ze opzoeken.

Horen mijn uitvaartwensen in een codicil? In gewoon spraakgebruik noemen veel mensen zo'n handgeschreven vel een codicil, maar een codicil gaat over kleren, lijfstoebehoren, bepaalde sieraden, bepaalde inboedelgoederen en bepaalde boeken. Je uitvaartwensen ontlenen hun kracht aan de Wet op de lijkbezorging: vanaf je zestiende bij notariële akte, of bij een verklaring die je eigenhandig schrijft, dateert en ondertekent.

Hoe gedetailleerd moeten uitvaartwensen zijn? Gedetailleerd genoeg om de discussies te beslechten waar je familie anders over zou twisten, en niet meer. Begraven of cremeren, de plechtigheid, wie het regelt, drie nummers, één tekst, en wat je niet wilt: daarmee dek je bijna alles af. Laat de rest bewust open.