Çocuğa ölüm nasıl anlatılır: her yaşta söylenecek sözler

Muhtemelen fazla vaktiniz yok. Biri öldü, bir çocuk yan odada ya da arabanın arka koltuğunda ve şu anda ihtiyacınız olan şey, çocukların ölümü nasıl kavradığına dair bir kuram değil. İhtiyacınız olan, yüksek sesle söylerken ortasında kırılmayacak bir cümle. Bir çocuğa ölümü anlatmak dört yaşında bir konuşma, dokuz yaşında başka bir konuşmadır; bu sayfa her yaş için gereken sözleri veriyor.

Bir çocuğa birinin öldüğünü söylemek bir duyuru değil, bir konuşmadır; o yüzden bu sayfa ilk cümleyle başlıyor. Sonra küçük çocuktan ergene her yaşın sözleri, baştan sona yazılmış dört konuşma, çocukların sorduğu dört soruya dürüst cevaplar, kullanılmaması gereken sözler, cenaze için bir karar çizelgesi, ilk haftaların nasıl geçtiği ve kimden yardım isteneceği var.

Bu, bir konuşmanın rehberi; tıbbi tavsiye değil. Sonda andığımız hizmetler bu işi meslek olarak yapan insanlar. İlk hafta içinde birini aramak makul bir davranıştır, bir şeylerin ters gittiğinin işareti değil.

İlk cümle: içinde neden “öldü” sözcüğü geçmeli?

Basılı kaynaklardaki en açık örnek açılış, Portland'daki (ABD) çocuk yas merkezi Dougy Center'dan geliyor:

Canım benim, çok üzücü bir haberim var. Baban öldü. Kalbi çalışmayı durdurdu. Kalp krizi geçirdi ve doktorlar kalbini onaramadı.

Dört cümle. Çocuğu bir şeyin geldiğine hazırlıyor, gerçeği onuncu değil ikinci cümlede, “öldü” sözcüğüyle söylüyor, ölmeyi çocuğun gözünde canlandırabileceği bir şey olarak açıklıyor ve sebebini adıyla anıyor; böylece çocuk kendi sebebini uydurmak zorunda kalmıyor.

“Öldü” deyin, daha yumuşak bir söz değil. Child Bereavement UK bunu tek satırda söylüyor: gerçek sözcükleri kullanmak gerekir, yani “öldü” ve “ölü”. Dedesini “kaybettiğimiz” söylenen bir çocuk, onu kimin aradığını bilmek ister.

Cümleyi dört parçada kurun, sonra susun.

Bir hastalık varsa adını söyleyin. Dougy Center bu konuda nettir: kişi kanserden ya da lösemiden öldüyse “çok hastalandı” demek yerine bunu söyleyin. İnsanı öldüren şeyin hastalanmak olduğunu öğrenen bir çocuk için, evdeki ilk nezlede, kendi nezlesi de dahil, hazır bekleyen yeni bir korku vardır.

Bugün söyleyin ve siz söyleyin. Aynı rehber, çocuklara mümkün olan en kısa sürede söylenmesini öneriyor; böylece haberi başka bir çocuktan, kulak misafiri oldukları bir telefon konuşmasından ya da bir ekrandan değil, güvendikleri birinden duyarlar.

Hazırladığınızdan azını söyleyin, sonra bundan sonra ne olacağını anlatın. Kısa bir açıklama yapın ve gerisine onun soruları karar versin. Sonra çocuğun kendi günü hakkında tek bir cümle: onu kim alacak, bu gece nerede yatacak, ona kim bakacak. Bir ölümün ardından çocuğun kendi kendine sorduğu ilk soru çoğu zaman pratik bir sorudur; sorulmadan cevaplamak, sorma zahmetinden onu kurtarır.

Neyle başlanmaz. Nasıl davranacağına dair bir talimatla değil: çocuğa cesur olmasını ya da annesi için güçlü olmasını söylemekle değil. Bir soruyla değil (“Ne olduğunu biliyor musun?”); bu, tahmin etme işini ona yükler. Ve her şeyin düzeleceği vaadiyle değil.

Her yaşta ne söylenir: çocuğa ölüm nasıl anlatılır, küçük çocuktan ergene

Tablo tek bir çerçeveye dayanıyor. Çocuk doktoru David J. Schonfeld, 1993'te Journal of Pediatric Health Care dergisinde yazdığı yazıda, ölümün bir yetişkin için taşıdığı anlamı taşıyabilmesi için bir çocuğun ulaşması gereken dört kavramı sıraladı. Geri döndürülemezlik: ölüm kalıcıdır ve ekranda ölüp geri gelen kahramanların aksine kimse geri dönmez. Her işlevin sona ermesi: bedenin bütün işlevleri durur, yani kişi göremez, duyamaz, üşümez, acı duymaz. Kaçınılmazlık: yaşayan her şey bir gün ölür. Nedensellik: çocukların gerçek sebebe götürülmesi gerekir, çünkü kendi uydurdukları sebep genellikle kendileridir.

Yaş aralıkları hakkında bir not. Saygın her kaynak çocukluğu başka türlü bölüyor; aşağıdaki satırlar da bir standart olmak için değil, her aralığın yanında söylenecek sözler bulunsun diye derlendi. Çocuğunuz, doğum gününe bakmaksızın bir üstteki ya da bir alttaki satıra ait olabilir. Child Bereavement UK, Milano'daki palyatif bakım kuruluşu VIDAS ve İtalyan psikolojik danışmanlık hizmeti Unobravo kendi aralıklarını yayımlıyor; üçü de okumaya değer.

Tablodan çok uyarısı önemli. Schonfeld, çocukların bu kavramlara ortalama beş ile yedi yaş arasında ulaştığını, aynı yaştaki çocuklar arasında büyük farklar olduğunu ve çocukların baskı altında geriye kaydığını yazıyor. Ailede bir ölüm her zaman ağır bir baskıdır; yani onun deyişiyle çocuklar, tam da olgun bir ölüm anlayışına ihtiyaç duydukları anda daha gelişmemiş bir anlayışa sahiplermiş gibi davranmaya en yatkın olurlar.

Doğum gününe bakıp tahmin etmekten iyi dört soru. Schonfeld, bu çocuğun gerçekte nerede olduğunu anlamak için çocuğa sorulacak, her kavram için bir tane olmak üzere dört soru veriyor. Sakin bir anda sorun ve oracıkta düzeltmeye çalışmadan dinleyin:

1. Bir insan öldüğünde yeniden canlanabilir mi? (geri döndürülemezlik)
2. İnsanlar öldükten sonra onlara ne olur? Hâlâ görebilir, duyabilir ya da acı duyabilirler mi? (her işlevin sona ermesi)
3. İnsanların ölmesine ne sebep olur? (nedensellik)
4. Kimler ölür? Herkes bir gün ölür mü? (kaçınılmazlık)

İnsanların yaptıkları yanlışlar yüzünden öldüğünü söyleyen altı yaşındaki bir çocuğun, her şeyden önce nedensellik konuşmasına ihtiyacı var.

Baştan sona dört konuşma: dört yaşındaki bir çocuğa ani bir ölüm, yedi yaşındakine uzun bir hastalık, on yaşındakine annesi, bir ergene kardeşi

Dört yaşındaki bir çocuğa anlatılan ani bir ölüm, yedi yaşındakine uzun bir hastalık, on yaşındakine annesinin ölümü ve bir ergene kardeşinin ölümü. Çocuklar hayal ürünü, söyledikleri sözler çocukların gerçekten söylediği sözler ve sizin ağzınızdan çıkan her kelimenin kendi kelimelerinize dönüşmesi gerekiyor. Hangisine ihtiyacınız varsa bir kez yüksek sesle okuyun; böylece sözler ekranda değil ağzınızda olur.

1. Ani bir ölüm, dört yaşındaki bir çocuğa. Dedesi gece öldü.

Siz. Defne, gel yanıma otur. Çok üzücü bir haberim var. Deden dün gece öldü. Kalbi çalışmayı durdurdu ve doktorlar yeniden çalıştıramadı. Bir insan öldüğünde bedeni tamamen çalışmayı durdurur ve bir daha başlayamaz. Yani deden geri gelmeyecek ve onu bir daha göremeyeceğiz.

Defne. Yarın onun evine gidelim mi?

Siz. Gidebiliriz. Deden orada olmayacak, çünkü öldü. Babaannen orada olacak, çok üzgün olacak ve seni gördüğüne çok sevinecek.

Defne. Dedem üşüyor mu?

Siz. Hayır. Bir insan öldüğünde hiçbir şey hissetmez. Ne üşür ne de canı acır.

Defne. Bisküvimi alabilir miyim?

Siz. Alabilirsin. Dedeni de ne zaman istersen bana sorabilirsin. Bu akşam seni ben yatıracağım, yarın seni ben anaokuluna götüreceğim ve bütün hafta buradayım.

Konuşma, çocuğun inandığı tek şeyi, yani dedesinin bir yerde üşüdüğünü düzeltiyor, sonra bisküvi sorusunu gözünü bile kırpmadan cevaplıyor. Bisküviye dönmek anlamadığının işareti değil. Bütün bunları bu hafta yeniden soracak ve cevaplar değişmemeli.

2. Uzun bir hastalık, yedi yaşındaki bir çocuğa.Babaannesi iki yıl boyunca lösemi tedavisi gördü ve çocuk hasta olduğunu biliyordu.

Siz. Kerem, bir dakika yanıma otur. Babaannenle ilgili üzücü bir haberim var. Babaannen bu sabah hastanede öldü; dedenle ben de yanındaydık. Lösemi bedenini çok güçsüzleştirmişti, sonunda bedeni çalışmayı durdurdu.

Kerem. Ama ilaçlarını içiyordu.

Siz. İçiyordu. İlaç uzun süre işe yaradı ve bize onunla iki yıl daha verdi, sonra işe yaramayı bıraktı. Bunun sebebi onun yanlış bir şey yapması değil, başka birinin yanlış bir şey yapması da değil.

Kerem. Lösemi bulaşır mı? Bana da olur mu?

Siz. Hayır. Lösemi bir kan kanseri. Kimseden bulaşmıyor, babaanneme de kimse bulaştırmadı. Nezleye hiç benzemiyor; seninle benim yakalandığımız hastalıkların da neredeyse hepsinden iyileşiyoruz.

Kerem. Son seferinde onu görmeye gitmedim.

Siz. Biliyorum. Bu, hastalığıyla ilgili hiçbir şeyi değiştirmedi, zerre kadar değiştirmedi. Onu sevdiğini biliyordu, ben de her gidişimde ona söyledim. Pek çok insan bir kez daha gitmiş olmayı diliyor. Ben de bunu diliyorum.

Konuşma hastalığın adını söylüyor, onu bu kış yakalanacağı bütün nezlelerden ayırıyor ve sonunda yarım yarım itiraf ettiği suçluluğu, duygusundan vazgeçirmeye uğraşmadan üstlenip taşıyor. En önemli cümleyi en sonda söyledi; bu olağandır.

3. Bir anne, on yaşındaki bir çocuğa. Cümle, olgular ve pratik cevaplar. Buradaki hiçbir şeyin süslenmesi gerekmiyor.

Siz. Can, sana çok üzücü bir şey söylemem gerekiyor ve hemen söyleyeceğim. Annen bu öğleden sonra hastanede öldü. Kalbi durdu, doktorlar uzun süre uğraştı ve yeniden çalıştıramadılar.

Can. Hayır. Salı günü iyiydi.

Siz. İyiydi. Her şey çok hızlı oldu ve doktorlar da dahil kimse beklemiyordu. Bilmek istediğin her şeyi sana anlatırım, bugün de bir ay sonra da; bilmiyorsam bilmiyorum derim.

Can. Beni okula kim götürecek?

Siz. Ben. Pazartesi ve ondan sonraki her gün. Nerede yaşadığın ve sana kimin baktığıyla ilgili hiçbir şey değişmiyor.

Can. Herkese söylemek zorunda mıyım?

Siz. Hayır. Bu akşam okuluna yazıyorum ki söylemek zorunda kalan sen olmayasın. İstediğin kişiye, istediğin zaman söylersin; istemezsen hiç kimseye söylemezsin.

Önce gerçek, sonra on yaşındaki bir çocuğun en çok ihtiyaç duyduğu iki şey: ölümün olguları ve kendi hayatının devam ettiği. Herkese söylemekle ilgili soru, yetişkinlerin aklına gelmeyen sorudur; o işi çocuğun üstünden almak neredeyse her zaman doğrudur.

Ölen babası olduğunda aynı açılış. Yapı da sıra da değişmiyor. Yalnızca sebep ve kişinin adı yer değiştiriyor:

Can, sana çok üzücü bir şey söylemem gerekiyor ve hemen söyleyeceğim. Baban bu öğleden sonra hastanede öldü. Bu sabah beyin kanaması geçirdi, yani beyninin içinde ani bir hasar oldu ve doktorlar bu hasarı onaramadı. Bir daha uyanmadı ve canı acımadı. Pazartesi ve ondan sonraki her gün seni okula ben götüreceğim; nerede yaşadığın ve sana kimin baktığıyla ilgili hiçbir şey değişmiyor.

4. Bir kardeş, bir ergene. Child Bereavement UK'nin bir kardeşin ölümü üzerine rehberi bu konuşmayı biçimlendiriyor: aynı açık sözler, dile gelmeden karşılanan belirli bir suçluluk ve ailede değişen bir yer.

Siz. Ela, gel yanıma otur. Kaan bu sabah öldü. Sana ne olduğunu, yetişkinlere anlattığımın aynısını, olduğu gibi anlatacağım. Bu sabah futbol antrenmanında yere yığıldı. Kalbi durdu ve ambulans ekibi yeniden çalıştıramadı. Doktorlar kalbinde kimsenin bilmediği bir sorun olduğunu düşünüyor, bu hafta bize daha fazlasını anlatacaklar. Şu an bildiğim her şey bu. Ben daha fazlasını öğrendiğimde sen de aynı gün öğreneceksin.

Ela. Geçen hafta ona çok kötü davrandım.

Siz. Bunu içinde taşımaya başlamadan bir şey söylemek istiyorum. Ona söylediğin hiçbir sözün ve onunla ilgili düşündüğün hiçbir şeyin, onun ölmesiyle hiçbir ilgisi yok. Kardeşler birbirine kötü şeyler söyler. Bunun olan şeyle ilgisi yok.

Ela. Ne yapmam gerektiğini bilmiyorum.

Siz. Yapman gereken hiçbir şey yok, hissetmen gereken de. Ben de onun yasını tutuyorum; bu evde bu yükle yalnız değilsin. Bu hafta insanlar sana tuhaf şeyler söyleyecek, kimileri de artık tek çocuk mu olduğunu soracak. O soruya asla cevap vermek zorunda değilsin.

Konuşma, olgular konusunda ona bir yetişkin gibi davranıyor, çünkü Schonfeld yetişkinlerin, akılcı düşünebilen bir ergenin daha fazla açıklamaya ihtiyacı olmadığını yanlış bir şekilde varsaydığını söylüyor. Suçluluğu beklemek yerine kendisi açıyor; Child Bereavement UK da yas tutanın siz de olduğunuzu yüksek sesle söylemeyi öneriyor, böylece çocuk iyiymiş gibi yapan bir ebeveyni teselli etmek zorunda kalmıyor. Son cümle ona o tek çocuk sorusunu cevaplamama izni veriyor; bu da yas tutan bir kardeşe sorulan en yalnızlaştırıcı şeylerden biridir.

Çocukların sorduğu dört soru ve dürüst cevapları: benim yüzümden mi oldu, sen de ölecek misin, şimdi nerede, onunla hâlâ konuşabilir miyim

1. Benim yüzümden mi oldu? Çocukların çoğu bunu hiçbir zaman yüksek sesle sormaz. Schonfeld, küçük çocukların nedensellik kavrayışını büyülü düşünme olarak tanımlıyor, bunun yetişkinler tarafından farkında olmadan pekiştirildiğini ve çocukların kötü düşüncelerinin ya da alakasız bir davranışlarının ölüme sebep olduğuna karar vererek sorumluluğu üstlenmeye yatkın olduğunu yazıyor. Tavsiyesi, çocuğun hiçbir şekilde payı olamayacak hallerde bile suçluluğun orada olduğunu varsaymak ve konuyu kendiniz açmak. Önerdiği sözler aşağı yukarı şöyle:

[Babaannesi] ölen pek çok çocukla tanıştım ve bana, bir yerlerde, içlerinde bunun kendi suçları olabileceğini düşündüklerini söylediler; apaçık öyle olmadığı hallerde bile. İkimiz de biliyoruz ki düşünceler ve duygular bir insanı öldürmez. Babaannenin ölmesine sebep olan hiçbir şey yapmadığını biliyorum. Ama merak ettim: sen de hiç o çocukların hissettiği gibi hissettin mi?

Dört yaşındaki bir çocuk için daha kısası: “Yaptığın hiçbir şey, söylediğin hiçbir söz, içinden geçirdiğin hiçbir dilek bunun olmasına sebep olmadı. Hastalığı sebep oldu.” Bir çocuk insanların yaptıkları yanlışlar yüzünden öldüğüne inanıyorsa, bu inanç onu bu ölümden sorumlu tutar ve sıranın kendisinde olduğunu söyler; o yüzden doğrudan düzeltin. Ölen bir kardeşse, Child Bereavement UK aynı korkuyu ve aynı cevabı adıyla anıyor: çocuğa suçlu olmadığının söylenmesi gerekir.

2. Sen de ölecek misin? Madrid'deki Fundacion Mario Losantos del Campo için çocuk ve ergen psikoloğu Patricia Diaz Seoane'nin yazdığı ücretsiz İspanyolca kılavuz Hablemos de duelo, bu soru üzerine yayımlanmış en işe yarar metin. Kılavuz, iki kısa cevabın da geri teptiğini söylüyor. Kuru bir “evet”, çocuğa bu gece korkacak bir şey verir. Kuru bir “hayır”, sonradan ortaya çıkacak bir yalandır ve size en çok gereken şeye, inanılmaya mal olur. Önerdiği şey ertelemek: doğru olduğunu kabul etmek ve çok uzağa koymak. Örnek cevapları, Türkçesiyle:

• “Evet canım, ben de öleceğim, ama çok çok çok uzun bir zaman sonra.”
• “Sen kocaman olduğunda, kendine bakabildiğinde öleceğim.”
• “Elbette canım. Ama ben öldüğümde sen çok daha büyük olacaksın. Bir sürü şey yapmış, okulu bitirmiş, belki kendi ailen olmuş olacak; çalışıyor olacaksın.”

Çocuklar akla gelen itirazı yapar, çünkü içlerinden biri babası genç yaşta ölmüş bir çocuk tanır. Kılavuz buna da cevap veriyor: doğru, ama insanlar genellikle çok çok uzun bir zaman sonra ya da çok çok ağır hastalandıklarında ölür. Sonra hiçbir güvence sözünün yerini tutmadığı pratik yarısını ekleyin. Ona bakacak kişinin adını söyleyin: “Bana bir şey olacak olursa Nalan Teyzen sana bakar, bu evde; o da bunu biliyor.” Adı konmuş bir yetişkin, zamanla ilgili her cümleden fazla korku dindirir.

3. Şimdi nerede? Yetişkinlerin atladığı yarısı bedendir. Schonfeld, küçük çocukların somut düşündüğünü ve açıklamaları olduğu gibi aldığını yazıyor; kendi örneği de, bedenin bir sandığın içine konduğu söylenen ve sonra cenazeye gitmeye korkan, başına ne olduğunu merak eden çocuklar. O yüzden olduğu gibi anlatın:

Dedenin bütün bedeni tabutun içinde, yatıyor. Kefen denen beyaz bir beze sarılı. Yarın öğle namazından sonra cami avlusunda cenaze namazı kılınacak, sonra onu mezarlığa götürüp toprağa gömecekler. Hiçbirini hissetmiyor, çünkü öldü.

Türkiye'deki Müslüman cenazelerinin çoğunda beden tabutla taşınır ama toprağa kefeniyle konur ve tabut geri alınır; bir çocuk bunu sorarsa cevabı budur. Aileniz Hristiyansa ya da yurt dışında yaşıyorsanız tabut ya olduğu gibi toprağa gömülür ya da krematoryuma götürülür; orada çok yüksek sıcaklık bedeni küle çevirir. Hangisi olacaksa onu, olduğu gibi anlatın.

Öteki yarısı, ailenizin inandığı şey. Schonfeld'in cümlesi şu: dini açıklamalar çocuklarla paylaşılabilir, ama ölümün tek açıklaması olarak kullanılmamalı. Gerekçesi de bir çocuk: ona Tanrı'nın bebeği o kadar çok sevdiği için yanına, melek olsun diye geri aldığı söylenmiş, kilisenin de Tanrı'nın evi olduğu söylenmiş; çocuk bunun üzerine kilisede yaramazlık yapmaya başlamış ki Tanrı onun melek olacak çocuk olmadığını görsün. O yüzden inancınızı bir inanç olarak, evinizde kullandığınız sözlerle, olguların yerine değil olgulardan sonra söyleyin ve teselli edici göründüğü için taşımadığınız bir inancı ödünç almayın. Aileniz ne inanıyorsa inansın, iki şey doğru kalır: geri gelmeyecek ve onu bir daha göremeyeceğiz. Bildiklerinizin sonuna geldiğinizde, Sociedade Brasileira de Pediatria'nın çocuklukta yas rehberi elde olan en iyi cümleyi veriyor: bilmiyorum, hadi birlikte öğrenelim.

4. Onunla hâlâ konuşabilir miyim? Evet. Pek çok evde ölenle konuşmak düzeltilmesi gereken bir yanlış anlama değil, ailenin yaptığı şeydir: mezarın başında, fotoğrafının önünde, dua ederken, arabada yüksek sesle. Bunların hiçbirinin düzeltilmeye ihtiyacı yok; saçma olduğu söylenen bir çocuk ise hem o kişiyi hem de o alışkanlığı aynı anda kaybeder. Bunun yanında durması gereken şey, aileniz ne inanıyorsa inansın doğru olan kısım; bir çocuğun tutabileceği sözlerle:

• “Evet. Onunla ne zaman istersen konuşabilirsin, yüksek sesle de içinden de; bana anlatmak zorunda da değilsin.”
• “Geri gelmeyecek ve onu bir daha göremeyeceğiz. Yine de insanlar hayatları boyunca onlarla konuşur.”
• “Ona bir şey söylemek istiyorsan ve yanında olmamı tercih ediyorsan, gel beni al; gecenin ortası da dahil, her saat.”

Sonra ona bununla yapacak bir şey verin. Fotoğrafına iyi geceler desin. Odasında bir kutu olsun. Aileniz gidiyorsa mezara gidin. Ya da ona yazsın: kaybettiğiniz birine mektup yazma rehberimiz yetişkinler için yazıldı, ama içindeki şükran sorusu, yani hiç teşekkür edemediğiniz şeyler, biraz yardımla sekiz yaşındaki bir çocukta da işe yarıyor.

Kullanılmaması gereken sözler ve yerine ne söylenir

Bu bir nezaket meselesi değil, sözleri olduğu gibi anlama meselesi. Dört yaşındaki bir çocuk ne demek istediğinizi değil ne söylediğinizi duyar; o yüzden acıyı yumuşatmak için seçilen söz, çoğu zaman altı ay sonra sökülmesi gereken söz olur.

Satırlar farklı kaynaklardan geliyor; hangisini kimin adıyla andığını yazalım. Child Bereavement UK yumuşatılmış sözlerin daha nazik görünürken kafa karıştırdığını söylüyor ve kendi dilindeki karşılıklarını tek tek anıyor: kaybettik, vefat etti, yıldızlara gitti, uyuyor. Ailelere yönelik rehberi İngilizcenin yanında Rusça, İspanyolca ve Çince de yayımlanan Memorial Sloan Kettering Cancer Center, vefat etti ve uzaklara gitti türünden sözleri anıyor. Dougy Center aynı grubu tek satırda sayıyor ve hastalığın adını söylemek konusundaki kaynak da o. Yukarıdan izleme satırı, Rusya'daki Vera hospis vakfının eğitim projesi Pro Palliativ'ten gelen bir uyarıyı taşıyor: yukarıdan izleyen bir dede ya da babaanne tasavvuru çocuğu yatıştırmak yerine kaygılandırıyor. Aynı kaynak zarar veren iki yerel yalanı da adıyla anıyor: hastanede ve uzun bir yolculuğa çıktı. İkisi de Türkçede bire bir duyuluyor, “hastanede yatıyor” ve “uzak bir yere gitti” olarak. Son iki satır bunların hiçbirinden gelmiyor.

Çocuk cenazeye gelmeli mi? Bir karar çizelgesi

Önce iki dürüst şey. Schonfeld, bu konuda çok az araştırma yapıldığını ve kendi rehberliğinin kendi klinik deneyimine dayandığını açıkça söylüyor. Child Bereavement UK ise iki yarıyı da çocukların kendilerinden aktarıyor: seçenek sunulmayan çocukların bir kısmı kuruma, en iyi niyetlerle alınmış bir karar olduğu hallerde bile dışarıda bırakılmayı derinden içerlediklerini anlatmış; hazırlanıp katılan çocuklar ise gittiklerine pişman olmamış. İki kaynağın hiçbiri bir yaş sınırı koymuyor. Kendi geleneğiniz ya da kendi aileniz bir sınır koyabilir; bu, rehberlerin ne dediğinden ayrı bir sorudur. Rehberlerin dediği şu: karar bir kurala değil, çocuğa ve aileye ait.

Hazırlık metni. Yetişkinlerin en çok atladığı ve günün nasıl geçeceğine en çok karar veren kısım bu. Evde, kendi ayrıntılarınızla söyleyin. Aşağıdaki metin Türkiye'deki bir Müslüman cenazesini anlatıyor; cenaze genellikle aynı gün ya da ertesi gün kaldırıldığı için bunu söylemek üzere bir akşamınız değil belki bir saatiniz olacak. Hristiyan ya da Yahudi bir aileyseniz veya yurt dışında yaşıyorsanız sıra değişir: kapağı kapalı bir tabutla, ölümden birkaç gün sonra bir ibadet yeri. Sırayı koruyun, kendi geleneğinizin ve kendi sözlerinizin içinde söyleyin; vaktiniz yalnızca arabadaysa arabada söyleyin.

Yarın öğle namazından sonra babaannenin cenazesi var. Mahalledeki camiye gideceğiz. Babaannenin bedeni cami avlusunda, musalla taşının üstünde, tabut denen uzun bir sandığın içinde olacak; üstüne yeşil bir örtü örtülmüş olacak. Bütün bedeni onun içinde, yatıyor; kefen denen beyaz bir beze sarılı. Yaklaşık altmış kişi olacak ve çoğu ağlayacak, ben de dedeniz de; cenaze dediğimiz şey tam da bunun için var. Namaz on dakika sürer. İmam kalabalığa “Merhumeyi nasıl bilirdiniz?” diye soracak, herkes birlikte “İyi bilirdik” diyecek. Sonra tabutu omuzlarda arabaya götürecekler, biz de mezarlığa gideceğiz. Ondan sonra herkes bize gelecek; çay demlenecek, lokma dağıtılacak. Hale Teyze bütün gün senin yanında olacak; dışarı çıkmak istediğin an elini sıkarsın, birlikte çıkarsınız.

Bütün bedeninin orada, yatıyor olduğuna dair cümle, Schonfeld'in gerekçesiyle orada: örneğindeki çocuklara bedenin bir sandığın içine konduğu söylenmiş ve çocuklar, başına ne olduğunu merak ettikleri için gitmek istememişler.

Yüzünü görmek ayrı bir sorudur. Child Bereavement UK ölen kişinin bedenini görmeyi ayrı ele alıyor ve koşullar daha sıkı. Seçim gerçek bir seçim olmalı, çocuk kimsenin bunu ondan beklemediğini bilmeli ve kapının önü de dahil her an kararını değiştirebilmeli. Görebileceği ya da dokunabileceği her şey önceden anlatılmalı: oda, orada başka kimlerin olacağı, üstünde ne olduğu, neyle örtülü olduğu ve bedeninin soğuk olacağı, teninin de çok solgun olacağı. O odada bulunmaya kendiniz dayanamayacaksanız, çocuğun gitme imkânını iptal etmek yerine güvendiğiniz başka bir yetişkinle içeri girmesini sağlayın.

Gelmezse. Sonrasındaki taziyeye onu da katın. Bir resim çizsin ya da ona bir not yazsın; evde yüksek sesle okunsun ya da sonra mezara götürülsün. Evde, o saati işaretleyen size özel bir yol bulun. Ve Child Bereavement UK'nin cenazeyi anlatma rehberinde söylediğini hatırlayın: çocuğun veda etmesini de içeren bir anma ya da başka bir tören için hiçbir zaman çok geç değildir. Kırkıncı gün mevlidi ya da haftalar sonra birlikte yapılan bir mezar ziyareti de bunu görür.

İlk haftalar: yas her yaşta nasıl görünür?

İlk haftalarla ilgili bilinmesi en gerekli şey, iyi görünen bir çocuğun hiçbir şeyin kanıtı olmadığı. Schonfeld, çocukların derin ve uzun süre yas tuttuğunu, ama yetişkinlere bu izlenimi vermeyebileceğini yazıyor; çünkü güçlü duyguları uzun süre sürdürmezler. Yas nöbetler halinde gelir: yirmi dakika yas, sonra futbol. Anlattığı şu konuşma, kendinizde dikkat etmeniz gereken konuşmadır: hayatta kalan ebeveyn, kendisi dağılmış haldeyken çocuğun çok iyi olduğunu söyler ve konuşma orada biter. Çocuğun o zaman tek başına taşımaya bırakıldığı şeyler ise korkutucu olanlar: onun yüzünden mi oldu, sıradaki siz misiniz ve siz de ölürseniz ona kim bakacak.

Okula haber verin ve tek bir işaret üzerinde anlaşın, çocuk okula dönmeden önce yazarak; böylece hiçbir öğretmen sınıfın önünde öğrenmez:

Sayın Serhat Öğretmenim, Can'ın annesi Seda'nın perşembe öğleden sonra vefat ettiğini bildirmek için yazıyorum. Can on yaşında ve olanları olduğu gibi biliyor. Pazartesi okula gelecek. Sınıfa duyurulmasını istemiyor; öğretmenlerin bilgilendirilmesinde bir sakınca görmüyor.

Bir şey üzerinde anlaşabilir miyiz: sınıftan çıkması gerekirse kalem kutusunu masanın üstüne koyup izin istemeye kalmadan kütüphaneye gidecek. Rehber öğretmen Şule Hanım, gittiğinde onunla ilgilenmeyi kabul etti. Ödevleri bir süre gecikebilir; sizi endişelendiren bir şey görürseniz, ne kadar küçük olursa olsun bana söyleyin lütfen. Teşekkür ederim, Murat Aydın

Kimsenin sizi uyarmadığı uzun vade. Schonfeld, çocukların yıllar boyunca aşamalar halinde yas tuttuğunu ve hayatlarının her yeni aşamasında ölümü yeniden işlediğini, kendilerini tatmin eden bir açıklamaya ulaşmak için ona yeni bir düşünme ve duyma biçimi getirdiğini yazıyor. Yani altı yaşında kabul etmiş bir çocuk on birinde her şeyi yeniden sorar, on altısında daha zor sorularla yine sorar. Bu bir nüksetme değil, açıklamanızın başarısızlığı da değil. Aynı çocuk, daha büyük bir zihinle, doğru dürüst soruyor.

En zor günler rastgele değil, takvimde gelir. Yakınını kaybeden bir evde ilk bayram rehberimizin çocuklar için yazılmış bir bölümü var; ölüm yıl dönümünde ne denir rehberimizde de günün kendisi için sözler var.

Önce bir hayvan öldüyse ve beraberinde gelen konuşma

Pek çok çocuğun karşılaştığı ilk ölüm bir hayvanın ölümüdür ve pek çok anne babanın o sözcüğü yüksek sesle söylemek zorunda kaldığı ilk yer de orasıdır. Child Bereavement UK bir evcil hayvanın ölümü için de aynı kuralı koyuyor: öldü ve ölü sözcüklerini kullanın; uyuyor ya da kaybettik demeyin. Bu sayfanın yapmayacağı bir iddia var: bir hayvanın ölümü çocuğu bir insanın ölümüne hazırlar demek. Okuduğumuz hiçbir kaynak bunu söylemiyor. Doğru olan daha dar: sözcükler aynıdır, sorular aynıdır ve yetişkin için gerçek bir provadır.

Dilin yanlış gittiği yer veteriner randevusudur, çünkü Türkçede bunun en yaygın adı tam da kaçınılması gereken sözdür: uyutmak. Gitmeden önce cümlenizi hazırlayın:

Veteriner Fındık'a bir ilaç iğnesi yaptı. Canı acımadı. İğne kalbini durdurdu, sonra öldü. Uyanmayacak, çünkü ölmek uyumakla aynı şey değil.

Hayvan evde ya da yolda öldüyse aynı yapı işe yarar: ne olduğu, bedeninin çalışmayı durdurduğu, bir daha başlayamayacağı ve çocuğun yaptığı hiçbir şeyin buna sebep olmadığı. Suçluluk sorusu burada da gelir, çünkü bahçe kapısını açık bırakan bir çocuk o hesabı çoktan yapmıştır. Kurumun geri kalan rehberliği bir insan için söylediklerinin daha küçük bir tonda aynısı: nasıl hissediyorsa öyle hissetmesine izin verin, açık ve dürüst olun, hayvanı belirli bir biçimde anmasına yardım edin ve sürecin uzunluğuna sabredin.

Ne zaman, kimden yardım istenir?

Bir anne babanın kullanabileceği iki eşik; ikisi de çocuğunuzu puanlayacağınız bir liste değil.

Birincisi süre ve yayılma ile ilgili. Yukarıda anılan İspanyolca kılavuz bunun en pratik halini veriyor: neyin sürdüğüne ve neyin yayıldığına bakın. Okul işlerinin ipini yeniden eline alamamak ya da arkadaşlarına ve etkinliklerine dönememek. Aşırı duygu dalgalanmaları. Çocuğun işleyişini durduran bir üzüntü. Gereğinden çok daha fazla sorumluluk üstlenmek. Yinelenen korkular ya da yinelenen ölüm düşünceleri. Suçluluk. Zaman içinde sürüp giden, hayatının pek çok alanına uzanan ya da gelişimini geciktiren her şey. Zor geçen bir iki hafta bu değildir. Dört ay boyunca küçülen bir hayat ise bu.

İkincisi duygularla değil davranışla ilgili. Dougy Center'ın hali şöyle: çocukların ve ergenlerin çoğu ölümden önceki işleyişine döner, bir kısmı depresyon, kaygı ya da okul sorunları gibi güçlükler bakımından risk altındadır ve bir çocuğun günlük hayatını aksatan davranışların sürdüğünü görüyorsanız, ruh sağlığı alanında yetkin bir uzmana başvurmalısınız. Ölçüt günlük hayat. Üzgün olmak bir belirti değil. Aynı rehber, bulduğunuz kişiye ne soracağınızı da söylüyor: yas ve kayıp konusundaki deneyimi ve eğitimi, çocuklarla çalışma deneyimi ve nasıl çalıştığı.

Bir uzman neden bir çocuğa bir yetişkinden daha erken bakar? Amerikan Psikiyatri Birliği, uzamış yas bozukluğunun ölçütlerini iki ayrı süreyle özetliyor: yetişkinler için ölümden en az bir yıl, çocuk ve ergenler için en az altı ay sonra. Bu işi yapan insanlar çocuklara daha erken bakmaya başlıyor; yani bu, işaretlenecek bir kutu değil, daha erken sormak için bir gerekçe.

Bir listede madde olmayan tek şey. Hangi yaşta olursa olsun bir çocuk ölmek istemekten, ölen kişiye kavuşmaktan ya da hayatına son vermekten söz ediyorsa, bu göz kulak olunacak bir madde değildir. Bugün çocuğunuzun doktoruna başvurun; güvenliğiyle ilgili en ufak bir kaygınız varsa acil servise gidin ya da 112'yi arayın. Bugün, cenazeden sonra değil.

Bu sayfanın bilerek metnini yazmadığı üç ölüm. İntihar, şiddet içeren bir ölüm ve çocuğun tanık olduğu bir ölüm. Üçü de ne söyleneceğini ve hangi sırayla söyleneceğini değiştiriyor, rehberlik ülkeden ülkeye farklılaşıyor ve bu üç durumda sözleri yanlış kurmak gerçek bir zarar veriyor. Child Bereavement UK bu ölümler için ayrı rehberlik tutuyor, aşağıdaki hizmetler de öyle. Buradaki hiçbir şeyi uyarlamak yerine onu kullanın.

Kendi desteğiniz de çocuğun desteğine dahildir. Dougy Center, araştırmaların bir çocuğun ölümden sonra ne kadar iyi olduğunu, çevresindeki yetişkinlerin ne kadar iyi olduğuna bağladığını belirtiyor.

Çocuğunuz on sekizinde ne isteyecek ve bu hafta neyi kaydedebilirsiniz?

Bu rehberdeki sorular bir çocuğun bu hafta sorduğu sorular. On sekizinde, hâlâ orada olan kim varsa ona başka sorular soracak. Sesi nasıldı. Benim hakkımda ne düşünüyordu. Cevaplar şu anda evin içinde, bu ay 2040'ı düşünecek kadar enerjisi olmayan yetişkinlerin kafasında. Hiçbiri bir akşamınızı almayan üç küçük şey:

1. Şimdi yaptığınız konuşmayı yazın. Ne söylediğinizi, neyi sorduğunu, kullandığı sözcükleri. On yıl sonra kimse hatırlamayacak.
2. Kendi sesinizden iki dakika kaydedin. Konuşma değil: ölen kişiyle ilgili sıradan tek bir hikaye, sofrada anlatacağınız gibi anlatılmış. Sevdikleriniz için sesinizi kaydetme rehberimiz işin pratik tarafını anlatıyor. Ölen kişiden kalan tek kayıt eski bir sesli mesajsa bunun bir son tarihi var; telefon hattı kapanmadan sesli mesajı saklama rehberimize bakın.
3. İleriye tek bir mektup yazın; yıllar sonra, çocuk daha uzun cevabı isteyecek yaşa geldiğinde okunmak üzere. Çocuklarınız için dönüm noktası mektupları ve 18 yaşında açılacak mektuplar rehberlerimizde başlamak için örnekler var; yazmak isteyen kişi ölmekte olan yetişkinin kendisiyse, terminal dönem tanısından sonra mektuplar rehberimiz tam bunun için yazıldı.

Goodbye App bu üçüncüsü için yapıldı. Bir mektup, yazdığınız metni ve onu kendi sesinizle okuduğunuz tek bir kaydı taşır; böylece hikaye ve onu anlatan ses birlikte yol alır. Mektubun ulaşacağı gün ve saati siz belirlersiniz, otuz yıl sonrasına kadar; bu, dört yaşındaki bir çocukla otuz dört yaşındaki bir kadın arasındaki bütün mesafe demek. Mektup, adını yazdığınız kişilere e-postayla gider. Gönderilene kadar gizli kalır, ücretsizdir ve on beş dilde, web üzerinden ve Android'de kullanılabilir. İsteğe bağlı etkin olmama güvencesini açarsanız, hesabınız 3 ile 45 gün arasında belirlediğiniz bir süre boyunca sessiz kalırsa mektuplar daha erken gider.

Bunların hiçbiri bu sayfanın meselesi değil. Kaydedilen ya da zamanlanan hiçbir şey o konuşmanın yerini tutmaz ve on sekiz yaşı için yazılmış bir mektup, dört yaşında kendisine gerçek söylenmemiş bir çocuğa hiçbir işe yaramaz. Önce o cümleyi söyleyin. Gerisi ev sessizleşene kadar bekleyebilir.

Anne babaların sorduğu sorular

Ne kadar çabuk söylemeliyim? Altından kalkabileceğiniz en kısa sürede, mümkünse bugün. Çocuklar zaten öğreniyor: kulak misafiri olunan bir telefon konuşmasından, bir kuzenden, bir sınıf arkadaşından, bir ekrandan. Karar verebileceğiniz tek şey, bunu onu seven birinden duyup duymayacakları.

Bir çocuk ölümü kaç yaşında anlar? Schonfeld, yetişkin bir anlayışı oluşturan dört kavram için ortalamayı beş ile yedi yaş arasına koyuyor, aynı yaştaki çocuklar arasında büyük farklar olduğunu söylüyor ve çocukların baskı altında geriye kaydığı konusunda uyarıyor; ailede bir ölüm de her zaman baskıdır. Yani yedi yaşındaki bir çocuk bu hafta dört yaşındaki bir çocuk gibi duyabilir. Yukarıdaki yaş bölümündeki dört soru, kendi çocuğunuzun gerçekte nerede olduğunu buluyor; bu da doğum gününe bakıp tahmin etmekten iyidir.

Bir çocuğa babasının ya da dedesinin öldüğünü nasıl söylerim? Aynı dört parça, aynı sırayla; içinde onun adı ve ölüm sebebi olacak. Yaş tablosu her yıl için cümleyi veriyor, ilk konuşma dört yaşındaki bir çocuğa anlatılan bir dede, üçüncüsünde de on yaşındaki bir çocuk için yazılmış bir baba varyantı var. Çocuğun onun için kullandığı sözü kullanın, “baban” ya da “deden”; “merhum babanız” değil.

Bütün çocuklara aynı anda mı söylemeliyim? Genellikle birlikte, böylece kimse bir öğleden sonra boyunca bir sır taşımaz; sonra da her biriyle baş başa birkaç dakika. İlk cümle herkes için aynı olabilir. İkincisi dört yaşındaki bir çocukla on iki yaşındaki bir çocuk için aynı olamaz.

Onların önünde ağlamak olur mu? Olur, hatta iyi gelir. Tahmin etmek zorunda kalmasınlar diye adını koyun: “Onu çok özlediğim için ağlıyorum. Birazdan geçer.” Bir yetişkinin önce üzüldüğünü, sonra pilav tabağını uzattığını gören çocuk, yas hakkında doğru bir şey öğrenmiş olur.

Kişinin nasıl öldüğünü anlatmak zorunda mıyım? Gerçeği ve sebebi, bir hastalığın adı da dahil, sade sözlerle anlatın. Her ayrıntıyı değil; her ayrıntının ölçütü de basit: bunu bilmek çocuğun anladığı şeyi mi değiştiriyor, yoksa yalnızca ne kadar korktuğunu mu?

Ben çoktan “uyuyor” dedim. Her şeyi bozdum mu? Hayır. Hiçbir şey kırılmadı ve tamiri bugün söylenecek tek bir cümle: “Dün sana dedenin uyuduğunu söyledim. Sana söylemenin doğru yolu o değildi, doğru dürüst söylemek istiyorum. Deden öldü.” Çocuklar, güvendikleri bir yetişkinin düzeltmesini, bir türlü tutmayan bir hikayeden çok daha iyi karşılar.

Hiç tepki vermedi. Endişelenmeli miyim? Neredeyse kesin olarak hayır. Günde altı kez nasıl hissettiğini sormak yerine kapıyı aralık bırakın: ölen kişiyi sıradan konuşmalarda anın, yatma saatini bir soruya yetecek kadar uzun tutun ve ne zaman ne getirirse onu cevaplayın.

Hemen okula dönmeli mi? Pek çok çocuk sıradan hayatını çabuk geri ister ve onun çoğu okulda yaşıyor. Önce okula yazın, tek bir yetişkin ve sınıftan çıkmanın tek bir yolu üzerinde anlaşın ve bırakın gitsin.

Ailedeki yetişkinler ne anlatılacağı konusunda anlaşamazsa ne olur? Kimse konuşmadan önce, uzlaşma olsa bile tek bir cümlede anlaşın. İki ayrı anlatı duyan bir çocuk, gerçeğin idare edildiği sonucuna varır ve onu başka yerde aramaya başlar.

Otizmli bir çocuğa ya da dili zor bulan bir çocuğa ölümü nasıl anlatırım? Aynı sade sözlerle, daha olduğu gibi, daha sık ve evde değişecek her şey için daha fazla önceden uyarıyla. Mecazların hepsini, nazik olanları da bırakın. Ne olacağını ve hangi sırayla olacağını söyleyin, aynısını aynı sözcüklerle yeniden söylemeyi bekleyin. Kendi çocuğunuz için yazılmış rehberliği, yukarıda andığımız yas hizmetlerine sorabilirsiniz.

Yanlış yaparsam ne olur? Bir kısmını yanlış yapacaksınız ve bu, korktuğunuzdan çok daha az önemli olacak. Çocukların bu haftadan hatırladığı şey cümlelerin kuruluşu değil. Birinin onlara gerçeği söylediği, onlar bunu içine alırken odada kaldığı ve ertesi gün aynı soruyu yine cevaplamaya geri geldiği.

Bunu intiharı düşündüğünüz için okuyorsanız, lütfen bugün biriyle konuşun. findahelpline.com ülkenizdeki ücretsiz ve gizli destek hatlarını listeler; daha fazlası için intihar ve kendine zarar verme hakkındaki sayfamıza göz atabilirsiniz.