Tang lễ khi còn sống: cách chuẩn bị một lời từ biệt mà bạn được có mặt

Đây là quyết định sắp lịch kỳ lạ nhất mà loài người từng nghĩ ra: chúng ta tập hợp tất cả những người mà một người thương yêu vào chung một căn phòng, kể những câu chuyện hay nhất, nói những điều sâu sắc nhất, rồi chọn ngày tổ chức đúng vào lúc người ấy không còn nghe được gì nữa. Điếu văn thì rực rỡ. Nhân vật chính thì vắng mặt. Xét về khâu tổ chức, chuyện đó chẳng khác nào bày một bữa tiệc bất ngờ rồi quên mời người có sinh nhật.

Tang lễ khi còn sống sửa lại cái lịch đó. Vẫn là buổi tụ họp ấy, những câu chuyện ấy, những lời cảm ơn ấy, những người quan trọng ấy trong một căn phòng, chỉ khác là nó diễn ra khi nhân vật chính còn nghe được từng lời, còn đáp lại được, và còn đòi được một bài hát hay hơn. Hướng dẫn này nói về tang lễ khi còn sống là gì, vì sao ngày càng nhiều người chọn cách đó, cách chuẩn bị qua tám bước, và nên nói gì trong buổi ấy, dù bạn là khách mời hay là người được cả phòng nâng ly chúc.

Tang lễ khi còn sống là gì?

Tang lễ khi còn sống là buổi mừng cuộc đời một người, tổ chức ngay trước mặt người ấy, thường là khi thời gian bắt đầu có giới hạn rõ ràng: một chẩn đoán nặng, tuổi đã cao, hoặc đơn giản là quyết định không để dành những lời đẹp nhất cho buổi lễ cuối cùng. Không có một khuôn mẫu duy nhất. Có buổi trông như lễ tưởng niệm, với nhân vật chính ngồi ở hàng ghế đầu; phần lớn trông như bữa tiệc tối ấm áp nhất trần đời, có lời nâng ly thay cho bài đọc, và tiếng cười đến sớm hơn nhiều so với mức nó dám đến ở một tang lễ bình thường.

Cốt lõi của nó là một phép đổi chỗ rất đơn giản: thay vì nghe “chắc bà sẽ thích lắm”, cả phòng được nghe “nhìn kìa, bà đang thích lắm”. Mọi thứ còn lại chỉ là bàn ghế.

Vì sao ngày càng nhiều người chọn cách này

Ý tưởng này đang được chú ý. Các danh bạ người dẫn lễ ở Anh ghi nhận hàng chục nghìn lượt tìm kiếm mỗi tháng về tang lễ khi còn sống, và các danh sách xu hướng tang lễ giờ đã xếp nó bên cạnh những buổi mừng cuộc đời. Có người cho rằng đó là nhờ văn hóa chăm sóc cuối đời, thứ đã dạy các gia đình nói về cái chết sớm hơn; có người cho rằng đó là một thế hệ quen cá nhân hóa mọi thứ và không chịu chừa lời từ biệt ra. Và có người quy về lý do xưa cũ nhất trên đời: ai từng đứng bên một nấm mồ cũng đều nghĩ đúng một điều. Giá mà người ấy nghe được câu này. Tang lễ khi còn sống chính là ý nghĩ đó, được đem ra làm khi vẫn còn kịp.

Tang lễ khi còn sống, lễ canh thức khi còn sống, hay buổi mừng cuộc đời? (Và seizenso của Nhật Bản)

Tên gọi thì tùy nơi. Lễ canh thức khi còn sống thường chỉ phiên bản ít nghi thức hơn, gần giống một bữa tiệc. Buổi mừng cuộc đời theo truyền thống diễn ra sau khi người ta mất, dù cụm “mừng cuộc đời trước khi mất” ngày càng được dùng cho đúng chuyện này. Tang lễ khi còn sống có thể là cả hai, chỉ hàm ý thêm một chút nghi thức. Nhật Bản đã đặt tên cho truyền thống này từ mấy chục năm trước: seizenso, tang lễ cử hành khi người ta vẫn còn sống, phổ biến từ thập niên 1990 và được nhiều gương mặt của công chúng đón nhận, những người muốn tự mình cảm ơn cộng đồng thay vì để lời cảm ơn thành lời nói sau khi mất. Gọi tên thế nào cũng được, cách vận hành vẫn vậy: tụ họp, nói, lắng nghe, cùng nhau, có chủ đích, và còn kịp.

Tang lễ khi còn sống dành cho ai

Phần lớn được tổ chức cho người vừa nhận một chẩn đoán giai đoạn cuối, người muốn có một buổi từ biệt mà chính mình dự được vào một ngày khỏe, khi sức còn cho phép. Nhiều buổi được tổ chức cho các bậc cao niên mừng thọ: một sinh nhật tuổi chín mươi lặng lẽ kiêm luôn buổi tụ họp mà ai cũng hiểu nó là gì. Và một số ngày càng đông là do những người hoàn toàn khỏe mạnh tự tổ chức, vì họ nghĩ rằng những người họ thương gần như chẳng bao giờ tụ đủ mặt, và “một ngày nào đó” không phải là một cái ngày. Không có điều kiện dự nào khác ngoài sự thành thật về lý do tụ họp: để nói ra những điều ấy ngay bây giờ.

Cách chuẩn bị một tang lễ khi còn sống qua 8 bước

• 1. Hỏi nhân vật chính xem họ muốn gì. Toàn bộ ý nghĩa nằm ở chỗ họ trả lời được. Quy mô, giọng điệu, danh sách khách, nhạc: họ quyết, tới tận món ăn vặt.
• 2. Chọn quãng thời gian mà sức còn tốt. Nếu sức khỏe là cái đồng hồ, hãy xếp lịch quanh các đợt điều trị và chọn giờ trong ngày cho hợp, rồi rút ngắn hơn bạn tưởng: hai tiếng ra vàng hơn hẳn năm tiếng gắng gượng.
• 3. Chọn một nơi giống họ. Phòng khách, khu vườn, gian trong của quán quen. Nghi thức thì tùy; sự thoải mái thì không.
• 4. Mời bằng lời thật. Hãy nói rõ đây là buổi gì. Câu “Nhà mình tụ họp để mừng bố khi bố còn tận hưởng được” giúp khách khỏi phải đoán nên giữ thái độ nào.
• 5. Cử một người dẫn nhẹ nhàng. Một người để mở đầu, giữ nhịp cho các lời nâng ly, và hạ cánh êm khi nhân vật chính đã mệt. Người dẫn lễ chuyên nghiệp thì được; một người bạn ấm áp thì còn hơn.
• 6. Sắp xếp phần phát biểu. Vài lời nâng ly được mời trước, cộng thêm một khoảng mở cho ai muốn nói. Nói rõ luật với người phát biểu: kể chuyện thay vì đọc lý lịch, và pha trò là hoàn toàn được.
• 7. Giữ lại dấu vết. Một cuốn sổ lưu bút, một cái lọ đựng kỷ niệm, một người lo chụp ảnh. Buổi tụ họp này sẽ thành kho lưu trữ của cả nhà.
• 8. Để nhân vật chính nói sau cùng. Có chuẩn bị, đừng ứng khẩu. Phần này nói kỹ hơn ở dưới, vì đó là đoạn người ta nhớ lâu nhất.

Những ý tưởng và hình thức có hiệu quả

• Vòng tròn kể chuyện: mỗi người mang tới một câu chuyện; đi vòng quanh phòng. Không câu nào được kể hai lần, và nhân vật chính là người cầm còi.
• Buổi mở cửa: một buổi chiều ai rảnh lúc nào tới lúc đó, dành cho người sức đã yếu: ghé ngắn, một chiếc ghế dài, không phải đứng đón khách.
• Bàn dài: một bữa tối, các lời nâng ly được xếp sẵn xen giữa các món, nhân vật chính ngồi giữa bàn chứ không ngồi đầu bàn, để họ ở ngay trong câu chuyện.
• Đêm nhạc nền: nhân vật chính tự chọn những bài hát của đời mình và kể câu chuyện đằng sau mỗi bài. Nhân tiện trả lời luôn câu “sau này nên mở nhạc gì”.
• Lễ cảm ơn: theo lối seizenso, nhân vật chính nói với cả phòng, từng người một. Nhớ mang khăn giấy, và đừng xếp việc gì ngay sau đó.

Nên nói gì trong một tang lễ khi còn sống

Nếu bạn là khách mời: hãy nói điều mà bạn định để dành cho bài điếu văn. Đó chính là việc của hôm nay, cả phòng đều biết vậy, nên bỏ qua mấy câu xã giao về đường sá. Một bố cục đơn giản: một câu chuyện (“cái hôm chú lái xe bốn tiếng tới sửa cái bồn rửa cho cháu”), một lời cảm ơn, một câu nói thẳng rằng người ấy là gì với bạn. Luôn nói như chuyện đang diễn ra: chú là một người rộng lượng, chứ không phải chú đã từng rộng lượng. Và cười ở đây không hề bất kính; đó là âm thanh của một kế hoạch đang chạy đúng.

Ray, ông dạy tôi câu cá, dạy tôi đỗ xe song song, và dạy tôi đừng bao giờ tin một người đàn ông có hai cái tên. Mọi thứ tốt đẹp trong đời tôi đều có dấu tay ông trên đó, kể cả cuộc hôn nhân của tôi: chính ông giới thiệu hai đứa tôi với nhau, và từ đó tới nay bữa cơm nào ông cũng nhận công. Tối nay, công khai, cuối cùng thì: ông nhận là đúng.

Nếu bạn là nhân vật chính: bạn có hai việc. Đón nhận mà đừng gạt đi: khi ai đó nói bạn có ý nghĩa thế nào với họ, cả câu trả lời chỉ cần là “cảm ơn, câu đó chạm tới tôi rồi”. Và cởi trói cho cả phòng: mọi người cần nghe chính bạn nói rằng buổi tụ họp này là ý bạn, rằng nỗi buồn được phép đến sau, còn tối nay là lòng biết ơn cầm trịch.

Mọi người đã đến, đã nói những điều tôi sẽ giữ mãi, và tôi được nghe chúng bằng chính tai mình. Kế hoạch chỉ có vậy thôi. Chuyện gì tới sau này thì tới, chúng ta đã không để dành những lời hay nhất cho phút cuối.

Chuẩn bị bài nói của chính bạn, và giữ nó đúng giọng bạn

Bài nói của nhân vật chính là trái tim của cả buổi, và nên chuẩn bị đàng hoàng thay vì phó mặc cho khoảnh khắc: cảm xúc là một cái máy nhắc chữ rất tệ. Hãy viết nó theo cách mà hướng dẫn viết điếu văn của chúng tôi chỉ, nhưng ở ngôi thứ nhất: những câu chuyện chỉ mình bạn kể được, những lời cảm ơn gọi rõ tên, và một điều duy nhất bạn muốn cả phòng mang theo khi bước ra cửa.

Rồi ghi âm lại. Trên Goodbye App, bạn có thể viết bài nói của mình theo những gợi ý chủ đề dẫn từng bước và ghi âm bằng chính giọng bạn, miễn phí. Bản ghi ấy có ích tới ba lần: nó là buổi tập, để bản nói trực tiếp ra đúng như bạn muốn; nó là người đóng thế, sẵn sàng nếu tới ngày đó giọng bạn yếu hơn bạn mong; và về sau nó thành một kỷ vật, có thể hẹn ngày gửi để đến hộp thư nhiều năm sau, rất lâu sau khi những dây đèn đã được tháo xuống.

Sau buổi tụ họp: những lá thư đến sau

Tang lễ khi còn sống có một giới hạn lặng lẽ: nó chỉ là một buổi tối, còn tình thương thì cứ đến hẹn lại có ngày kỷ niệm. Buổi tụ họp đi rất hợp với những lá thư hẹn ngày gửi: một lời cảm ơn cho từng người đã phát biểu, gửi vào tuần sau đó; một lời nhắn cho ngày tốt nghiệp của đứa cháu nhiều năm nữa; vài dòng cho sinh nhật đầu tiên mà bạn có thể sẽ vắng mặt. Trên Goodbye App, mỗi lá thư hay bản ghi âm đều được giữ riêng tư cho tới đúng ngày của nó, rồi mới chuyển qua email, xa nhất là 30 năm. Buổi tiệc nói những điều ấy tận mặt. Những lá thư thì tiếp tục nói. Hướng dẫn của chúng tôi về cách để lại thư cho người thân yêu chỉ cách dựng trọn cái lịch đó.

Những câu hỏi về lễ nghi, giải đáp nhẹ nhàng

Như vậy có u ám quá không? Khách nào cũng lo chuyện này, cho tới khoảng phút thứ tám. Nó ngược hẳn với u ám: nó gồm mọi điều tốt đẹp của một đám tang, còn phần buồn thì vẫn nằm ở tương lai.

Sau này vẫn làm đám tang bình thường chứ? Thường là vẫn, và thường là nhẹ nhàng hơn, vì những điều chưa nói đã được nói rồi. Buổi này không thay thế buổi kia; hai bên chia nhau gánh.

Tôi nên mang gì? Một câu chuyện. Nếu không có thì mang thứ bạn vẫn mang tới kiểu tiệc mà người ấy thích nhất. Hoa ở đây được phép tươi vui.

Nếu tôi khóc thì sao? Bạn sẽ khóc, người khác cũng sẽ khóc, rồi ai đó sẽ kể lại câu chuyện ở sân bay, và bạn sẽ vừa khóc vừa cười, đúng y cái sắc thái cảm xúc mà cả buổi được dựng lên vì nó. Cứ đến. Chưa ai từng tiếc vì đã đến một buổi như vậy. Nỗi tiếc mà cả truyền thống này sinh ra để ngăn lại là nỗi tiếc kia.