
Dede için cenaze konuşması çoğu zaman kendinden pek söz etmemiş bir adam hakkında yazılır. Size çekicin nasıl tutulacağını ve memleketin neden düzelmediğini anlattı. Yirmi yaşındayken neden korktuğunu ya da annenizin, babanızın doğduğu gün ne hissettiğini anlatmadı. Şimdi aile sizden ayağa kalkıp onun kim olduğunu söylemenizi istedi; elinizde de pencerenin önündeki bir koltuk, birkaç deyiş ve pek çok pazar günü var.
Bu kadarı yeter. Aşağıda torunlardan beş konuşma var: dedesinin her yere arabayla götürdüğü bir kız torun, tamir etmeyi ondan öğrenen bir erkek torun, onu tanımakta zorlanmış bir torun, geride kalan eşine seslenen bir konuşma ve bütün torunlar adına yapılan kısa bir konuşma. Her birinin başında kaç dakika sürdüğü yazıyor, arkasından da neden işe yaradığını anlatan bir iki satır geliyor.
Dede için cenaze konuşması bir torundan ne ister?
Az konuşan bir adamı kelimelerle anlatıyorsunuz. Pek çok dede ne hissettiğini yaptıklarıyla gösterdi: otogara götürülen torun, duvara çakılan raf, kapıda avucunuza sıkıştırılan harçlık. Konuşma bunu, onu olmadığı biri gibi göstermeden kelimeye çevirmek zorunda.
Babaanneniz ya da anneanneniz ön sırada olabilir. Hayattaysa salonda en çok şey kaybeden kişi odur ve sizden elli altmış yıl daha uzun tanıdığı bir adam hakkındaki her kelimeyi dinleyecektir. Onu tanıyabileceği gibi yazın.
Çocukları başka bir adamı tanıdı. Annenizin ya da babanızın birlikte büyüdüğü baba, size düşen dededen daha genç, daha meşgul ve çoğu zaman daha sertti. İkisi de doğru. Siz ikincisi için oradasınız, birincisini açıklamanız gerekmiyor.
Onunla geç tanıştınız. Onu hatırlayabildiğiniz yaşa geldiğinizde, ömrünün çoğunu dolduran iş bitmek üzereydi. Hepsini anlatmaya kalkmayın. Tarihleri vefat ilanı söyler. Siz atölye için, bahçe için, arabasının ön koltuğu için oradasınız.
Size en yakın konuşmayı seçmek
Buradaki dedeler hayal ürünü. Dede ya da Dedeciğim yazan yere sizin ona seslendiğiniz adı, atölyenin durduğu yere de onun kömürlüğünü, bahçesini koyun. Durumu sizinkine en yakın olan konuşmadan başlayın ve başındaki süreyi size ayrılan süreyle karşılaştırın. Süreler dakikada yaklaşık 90 ile 100 kelimeye göre hesaplandı; bu, dolu bir salonda yavaş okuyan birinin hızıdır.
Dede için bir altıncı konuşma daha var; dedesinin hikayesini ancak cenaze haftasında öğrenen bir erkek torundan. Onu babaanne ve anneanne için cenaze konuşması sayfamızda bulabilirsiniz; üç kuzenin sırayla okuması için yazılmış olan da orada. Bir ve iki dakikalık sürümler için kısa anma konuşması örneklerine bakın. Boş bir sayfadan başlamak isterseniz anma konuşması yazma rehberimizi kullanın. Konuşma kendi babanız içinse, tam uzunlukta baba için anma konuşması örnekleri de var.
Dedesinin her yere götürdüğü kız torundan
Yüksek sesle yaklaşık üç dakika. Yirmilerinin sonunda bir kız torundan; dedesi ailenin şoförüydü.
Dedem on dokuz yıl boyunca hardal rengi bir araba kullandı, ben de çocukluğumun epeyce bir kısmını o arabanın ön koltuğunda geçirdim. Sabahın altısında beni yüzmeye götürdü. Dişçiye götürdü, arkadaşım Zeynep'lere götürdü, ilk işime götürdü; kırk dakika uzakta bir fidanlıktı ve verdikleri para benzini çıkarmıyordu. Bir kere olsun işim var demedi. “Kaçta?” dedi.
Konuşkan adam değildi benim dedem. Nasılsın diye sorsanız “Yuvarlanıp gidiyoruz” derdi. Ama araba öyle adamlar için iyi bir yerdir, çünkü ikiniz de yola bakarsınız. Sekiz yaşımdan on sekiz yaşıma kadar o arabada ona her şeyi anlattım. Altıncı sınıfta benimle konuşmayı kesen kızları anlattım. Eczacı olmak istemediğimi anlattım; annemle babam bu haberi tam bir yıl sonra aldı. O sürdü. Arada bir “Öyle mi” derdi, ben de devam etmem gerektiğini anlardım.
On yılda belki dört kere öğüt verdi. Dördünü de hatırlıyorum. Ehliyet sınavında ilk seferinde kalıp arabasında ağladığımda bitirmemi bekledi, sonra “Yol perşembe günü de orada” dedi. O günden beri yaptığım her zor işten önce bunu kendime söylüyorum.
Araba kullanmayı bana o arabada öğretti. Baştan sona sakindi; bahçe kapısının direği dahil. İndi, direğe baktı, arabaya baktı ve “Eh, o direk zaten hep yola fazla yakındı” dedi. Bir daha da açmadı. Anneannem yıllarca açtı.
Anneanne: o seninle konuşurdu. Biliyorum, çünkü ona salı günü anlattığım şeyi sen bazen cuma günü biliyor gibi olurdun. Buna hiç kızmadım. Sizden iki tane olduğu anlamına geliyordu.
Onu son gördüğümde hastanede, pencere kenarındaki yataktaydı. Oraya kendim gelmiştim; iki saat, otoyoldan, yağmurda. Hangi yoldan geldiğimi sordu. Söyledim. Biraz düşündü ve “Ben de oradan gelirdim” dedi. Hayatımda bundan büyük bir iltifat aldığımı sanmıyorum.
Dedeciğim, beni götürdüğün her yer için sağ ol. Buradan sonrasının yolunu biliyorum. Sen gösterdin.
Neden işe yarıyor: araba, sessiz bir adamla bir çocuğun nasıl yakınlaştığını kendiliğinden açıklıyor; konuşmanın bunu iddia etmesine gerek kalmıyor. Söylediği birkaç cümle olduğu gibi aktarılıyor ve her biri ona benziyor. Anneanneye ayrılan paragraf hafif, ama geride kalan eşe payının görüldüğünü söylüyor. Dedeniz sessiz biriyse, ikinizin yan yana durduğu yeri bulun ve konuşmayı orada geçirin.
Tamir etmeyi öğrettiği erkek torundan
Yüksek sesle yaklaşık üç dakika. Otuzlu yaşlarında bir erkek torundan; dedesinin bir atölyesi ve içindeki her alet hakkında bir fikri vardı.
Dedemin atölyesinde bir kural vardır; tezgâhın üstündeki kontrplak parçasına kendi büyük harfleriyle yazmıştır. Şöyle der: ALDIĞIN YERE KOY. Altında, doksanlarda bir ara eklenmiş daha küçük harflerle şu yazar: SANA DİYORUM, MEHMET. Mehmet benim babam. İkinci sırada oturuyor ve hâlâ aldığı yere koymadı.
Atölyeye dokuz yaşımda, cumartesileri gitmeye başladım. İlk yıl yalnızca el fenerini tutmama izin vardı. Bütün iş buydu. Işık kayarsa dedem “Görmediğim şeyi tamir edemem” derdi, ben de feneri geri çevirirdim. Ayak altında dolaşmayayım diye oyalandığımı sanıyordum. Çok sonra anladım: bana başkasının ne yaptığına dikkat etmek öğretiliyordu; bugün ekmeğimi kazandığım işin çoğu da bu.
İkinci yıl elime bir tornavida ile bozuk bir radyo verildi ve neden çalışmadığını bulmam söylendi. Yardım etmedi. Çayını içti ve üç cumartesi boyunca yanlış yapmamı seyretti. Dördüncüsünde radyodan bir ses çıktı, berbat bir ses; dedem bardağını koydu ve elimi sıktı. On yaşındaydım. O güne kadar kimse elimi sıkmamıştı.
Bütün sokağın bozuğunu o onarırdı ve para almazdı. Kurabiye alırdı. On iki numaradaki Müzeyyen Hanım bir çamaşır makinesi kazanının parasını aşağı yukarı altı yılda un kurabiyesiyle ödedi. Kimin kaç kurabiye borcu olduğunu bir defterin arkasına yazardı; bildiğim kadarıyla hiçbirini tahsil etmedi.
İnsanlara seninle gurur duyuyorum demezdi. “Sağlam oldu” derdi. Bir şey yaptıysanız, bir şeyi onardıysanız ya da bir keresinde bende olduğu gibi kötü bir yılı atlatıp öbür tarafına çıktıysanız, dikkatle bakar ve “Sağlam oldu” derdi. Elindeki en büyük söz buydu. Alet çantamın kapağının içinde yazılı duruyor.
Perşembe günü pensesini bulmak için atölyeye indim; babaannem onu başucundaki çekmecede istiyor, ben de onunla tartışacak değilim. Her alet çivisinde asılıydı. Her kavanozun üstünde etiket vardı. Penseyi aldım, sonra öylece durdum; onun atölyesinden bir çiviyi boş koyup çıkamadım. Yerine kendi pensemi astım.
Dede: aldığım yere koydum. Sağlam oldu.
Neden işe yarıyor: kontrplak levha konuşmayı, konuşanın kendi babasına takılan bir gülüşle açıyor; bu, en çok yas tutan sırayı gevşetiyor. Atölyedeki her yıl küçük tek bir sahne ve el sıkışma tek, düz bir cümleyle anlatılıyor. Dedenin takdir sözü erkenden kuruluyor ki konuşmayı kapatabilsin. Dedeniz size elleriyle bir şey öğrettiyse, öğrendiğiniz sırayla anlatın.
Tanıması zor bir dede için
Yüksek sesle yaklaşık iki dakika. Kırklı yaşlarında bir torundan, mesafeli duran sert bir adam için. Dürüst, ama kırıcı değil.
Dürüst olacağım, çünkü başka türlüsüne onun hiç sabrı yoktu. Dedem, çocukken yanında rahat edilecek bir adam değildi. Yere oturup bizimle oynamazdı. Okulu sormazdı. Ziyarete gittiğimizde kapıda elini uzatırdı; altı ve sekiz yaşındaki ağabeyimle ben öper, başımıza koyardık, o da gazetesine dönerdi.
Aşağı yukarı yirmi beş yaşıma kadar ondan biraz korktum.
Sonra babam hastalandı, neredeyse bir yıl sürdü ve ben aramadığım bir şey gördüm. Dedem her sabah sekizde hastaneyi arıyordu. Babamı aramıyordu. Ne diyeceğini bilmiyordu sanırım. Servisi arıyor, hemşireye gecenin nasıl geçtiğini soruyor, bir deftere yazıyor, sonra annemi arayıp yazdığını ona okuyordu; o telefonu annem etmek zorunda kalmasın diye. Bunu on bir ay boyunca yaptı. Seksen üç yaşındaydı.
Defteri geçen hafta buldum. Hepsi orada, küçük, köşeli el yazısıyla. “İyi uyudu.” “Öğlen biraz yedi.” “Gece kötü.” Bir de mart ayında, yalnızca şunu söyleyen bir satır: “Daha iyi. Çok şükür.”
Neden yazabildiğini de söyleyemediğini bilmiyorum. Zor bir yılda, sert insanların arasında doğdu ve ona nasıl yapılacağını kimse göstermedi. Onun adına bahane uydurmuyorum. Şunu söylüyorum: o his oradaydı ve bir telefonla bir defterden çıktı, çünkü elindeki aletler onlardı.
Baba, sana hiç söylemedi. Ben söylüyorum. Yazılı duruyor, yanımda getirdim.
Dede: bunu görmem bu kadar uzun sürdüğü için üzgünüm. Ellerinden öpüyorum.
Neden işe yarıyor: gerçeği ilk paragrafta söylüyor, böylece salondaki kimse tanımadığı bir portreyi dinlemek zorunda kalmıyor. Sonra tek bir kanıt sunuyor ve defteri onun iki kelimelik satırlarıyla konuşturuyor. Onu tek cümleyle açıklıyor, mazur göstermeye ise yanaşmıyor. Dedeniz mesafeli biriyse sıcaklık uydurmanız gerekmez. Bir başkası için, tekrar tekrar yaptığı o tek şeyi arayın.
Babaanneniz ön sıradayken
Yüksek sesle yaklaşık iki buçuk dakika. Elli sekiz yıl evli kalmış bir dede için konuşan bir torundan; eşi birkaç adım ötede oturuyor. Yarısı ona söyleniyor.
Dedemi babaannemi anmadan anlatamam, çünkü otuz dört yılda birini ötekisiz gördüğümü sanmıyorum. Pazara birlikte giderlerdi. Bulmacayı birlikte çözerlerdi; kalem onda, cevaplar babaannemde. Birbirlerinin cümlesini tamamlarlar, çoğu zaman yanlış tamamlarlar, sonra da cümlenin nasıl bitmesi gerektiğini tartışırlardı.
Bana bir kere nasıl tanıştıklarını anlattı. Babaannem yanlış anlattığını söyler, o yüzden babaanne, şimdiden kusura bakma. 1967'de bir düğüne ağabeyinin üstüne bol gelen takım elbisesiyle gitmiş, yeşil elbiseli bir kızın bir şeye güldüğünü görmüş ve neyin komik olduğunu öğrenmek için salonun öbür ucuna yürümüş. Ömrünün geri kalanını bunu öğrenmeye çalışarak geçirdiğini, öğrenemediğini, ama yanına gittiğine memnun olduğunu söyledi.
Otuz yıl belediye otobüsü sürdü, on yıl da bir okulda hizmetli olarak çalıştı. Gülleri bütün mahallede konuşulurdu, domatesleri konuşulmazdı. Dişlerinin arasından öyle bir ıslık çalardı ki mahalle maçı dururdu. Bütün torunlarına “müdür” derdi; sanırım on bir kişi olduğumuz ve böylesi vakit kazandırdığı için.
Ama onun hakkında asıl söylemek istediğim şu. Çocukluğumda onların evinde geçirdiğim her akşam, saat dokuza doğru koltuğundan kalkar, iki bardak ıhlamur kaynatır ve önce babaanneminkini koyardı. Her seferinde. Küçükken sordum, neden önce babaanneme veriyorsun diye. Bana su neden ıslak diye sormuşum gibi baktı. “O senin babaannen” dedi.
Babaanne, şimdi seninle konuşacağım, öbürleri de dinlesin. Elli sekiz yıl boyunca seni öne koydu. Bunu söyleyecek adam değildi. Ama bir salon dolusu insan onu bunu yaparken gördü ve biz senin şahidiniz. Bundan sonra ne gelirse gelsin, onu tek başına karşılamayacaksın. On bir müdürüz ve nöbet çizelgemiz hazır.
Dede, ıhlamuru biz kaynatacağız. Önce onunki.
Neden işe yarıyor: bunun bir çiftin yarısı için yapılan bir konuşma olduğunu ilk cümleden kabul ediyor ve konuşmayı babaanneninkine çevirmeden ona da pay veriyor. Tanışma hikayesi dedenin ağzından anlatılıyor ve babaanne tarafından peşinen düzeltiliyor; aile onu zaten böyle anlatır. Ona doğrudan seslenileceği önceden haber veriliyor, böylece hazırlıksız yakalanmıyor. Babaanneniz ya da anneanneniz orada olacaksa konuşmayı bir gün önce ona gösterin ve çıkmasını istediği bir yer var mı diye sorun.
Bütün torunlar adına
Yüksek sesle iki dakikadan az. Torun çok, konuşma sırası tekse içinizden biri herkes adına konuşabilir. Her kuzen önceden tek bir cümle verir.
Biz yedi kişiyiz ve dedem hepimize tıpatıp aynı davranırdı; yani doğru adı bulana kadar hepimizin adını hiç değişmeyen bir sırayla yanlış sayardı. Ben Zehra. Genellikle üçüncü sırada gelirdim.
Kuzenlerimin her birinden onunla ilgili tek bir şey istedim; size geldikleri gibi okuyacağım.
Burak diyor ki: on iki yaşıma kadar tavlada beni yendirdi, ondan sonra bir daha asla.
Ece diyor ki: sevdiğim naneli şekerlerden bir kutuyu hep paltosunun cebinde taşırdı; naneli şekeri sevmediğini daha bu hafta öğrendim.
Kerem diyor ki: her maçıma geldi, hep aynı yerde durdu ve ben başlama düdüğünden önce hep onu aradım.
İpek diyor ki: bana ıslık çalmayı öğretti, annem onu hâlâ affetmedi.
Dokuz yaşındaki ikizler diyor ki: masaldaki sesleri en iyi o yapardı. Bir de kumandayı bize verirdi.
Benimki şu. Üniversiteye giderken elime bir zarf verdi; içinde katlanmış bir banknot ve bir not vardı: “Acil durumlar için. İyi bir yemek de sayılır.” Her dönem bir tane gönderdi. Dokuz notun dokuzunu da sakladım.
Yedi torun, yedi ayrı dede; hepsi oydu. Dedeciğim, hepimiz adına, bu sefer doğru sırayla: sağ ol.
Neden işe yarıyor: her torun adıyla ve tek bir cümleyle konuşmanın içinde; kimse dışarıda kalmıyor ve yine de iki dakikaya sığıyor. Cümleler, altına adı yazılan kişilerin elinden çıkmış olabilecek kadar kısa; en küçükler de komik olabiliyor. Her kuzenden yazılı tek bir cümle isteyin, neredeyse geldiği gibi kullanın ve isterlerse adları okunduğunda ayağa kalksınlar.
Eşinin ve çocuklarının önünde konuşmak
Babaannenize ya da anneannenize, annenize ya da babanıza, halalarınıza, amcalarınıza, teyzelerinize ve dayılarınıza o günden önce ne söyleyeceğinizi anlatın. Her birine tek bir soru sorun: kırk yaşındayken nasıl biriydi, siz doğduğunuzda ne dedi. Kullanabileceğiniz bir cümle çıkar, onlar da konuşmayı kendileriyle birlikte yapılmış bir şey olarak dinler.
Ailenin anlattığı dedeyi herkesin önünde düzeltmeyin, bilmedikleri bir şeyi de orada açıklamayın. Bu hafta bir şey bulduysanız, bir mektup, bir defter, bir akrabadan dinlenmiş bir hikaye, önce çocuklarına gösterin; törende yeri olup olmadığına onlar karar versin. Yukarıda defterden okunan konuşma, ancak babaya önceden haber verildiği için işliyor.
Ona hangi adla seslendiyseniz onu kullanın: Dede, Dedeciğim, Büyükbaba ya da yalnızca sizin ailenizin söylediği ad. Türkçede babaanne ile anneanne ailenin hangi tarafından olduklarını kendiliğinden söyler, dede söylemez; gerekiyorsa bir kez “annemin babası” ya da “babamın babası” deyin, sonra resmî olanı değil, evde kullandığınız adı kullanın.
Dedenizin konuşmasını bulduracak beş soru
Yukarıdan bir satır ödünç almadan önce bu sorulara yirmi dakika ayırın. Kendinden söz etmeyen bir adam için yazıldılar ve cevapları çoğu zaman yalnızca bir torunun gördüğü şeylerdir.
- İkiniz nerede yan yana dururdunuz? Arabada, kömürlükte, dere kenarında, maç saatinde kanepede. Sessiz adamlar kimse yüzlerine bakmazken konuşur. Konuşmayı orada geçirin.
- “Seni seviyorum” yerine ne derdi? “Yemek yedin mi”, “üstüne bir şey al”, “sağlam oldu”. Hemen her dedenin bu anlama gelen bir sözü vardı. Onunkini aktarın.
- Size elleriyle ne öğretti? Oltaya yem takmayı, tavla zarını tutmayı, fideyi ipe göre dikmeyi, kravat bağlamayı. Öğrendiğiniz sırayla anlatın.
- Üstünde hep ne taşırdı? Çakı, katlanmış mendil, tespih, naneli şeker, kulağının arkasındaki kalem. Cebinden çıkan tek bir eşya onu salona getirir.
- Kimseye söylemeden biri için ne yaptı? Babaannenize ya da bir komşuya sorun. Hemen her zaman bir şey çıkar ve aile bunu belki ilk kez duyar.
Üzerine kuracağınız bir cevap seçin, ötekileri ayrıntı olarak kullanın. Sonra taslağı bir kuzeninize yüksek sesle okuyun; aynı dedeye başka bir koltuktan bakmış biri, hangi hatıranın aslında kendisine ait olduğunu size söyler.
Hiç yüksek sesle söylemedikleri
Dedesi için konuşma yazan çoğu insan aynı duvara toslar: söylemedikleri. Kırk yıl yaptığı iş hakkında ne düşündüğü. Evlenmek, korkmak ya da yaşlanmak üzerine size ne anlatırdı. Hayatta bir büyükanneniz ya da dedeniz varsa bu soruların bir kısmı hâlâ sorulabilir; anne babanıza hayattayken sorulacak sorular onlar için de aynen işe yarar.
Bu, sessiz bir insanın kendi ailesi için, kendi zamanında ve kimse izlemeden yapabileceği bir şey de. Goodbye App'te adını yazdığınız insanlara bir mektup yazabilir ve ona kendi sesinizden bir kayıt ekleyebilirsiniz. Her mektubun e-postayla hangi gün ve saatte gideceğini, otuz yıl sonrasına kadar siz seçersiniz; mektup gönderilene kadar gizli kalır. Ücretsizdir. Hayatta hiç konuşma yapmayacak bir dede ya da büyükanne yine de tek bir sayfa yazabilir; torunlara mektup yazma rehberimiz onlar için yazıldı.
Sık sorulan sorular
Dedem için cenaze konuşmasına nasıl başlarım? Onunla ikinizi anlatan, ona seslendiğiniz adı kullanan tek ve sade bir cümleyle: “Dedem on dokuz yıl hardal rengi bir araba kullandı, ben de o arabanın ön koltuğunda büyüdüm.” Sonra doğrudan bir sahneye geçin. Tarihler ve çalışma hayatı vefat ilanına ya da çocuklarına kalabilir.
Dede için anma konuşması ne kadar sürmeli? Tek konuşmacı için üç ile beş dakika, birkaç kişi konuşuyorsa her biri için yaklaşık iki. Bu sayfadaki konuşmalar iki dakikadan azla yaklaşık üç dakika arasında sürüyor.
Dedem az konuşan biriydi ve elimde pek bir şey yoksa ne yapacağım? O zaman yaptıklarını anlatın. Sizi her hafta bir yere götüren ya da her maçta aynı yerde duran bir adam size konuşmayı vermiştir. Söylediği iki üç şeyi olduğu gibi aktarmak, bir sayfa tasvirden değerlidir.
Vefat eden dedeye sözleri kız torun söyleyebilir mi? Elbette. Aile uygun görüyorsa her yaştan her torun konuşabilir. Bazı ailelerde âdet gereği en büyük erkek toruna sorulur; ona en yakın olan o değilse bunu söylemek ve birlikte konuşmayı önermek gayet yerindedir.
Askerliğinden, savaş yıllarından ya da çalışma hayatından söz etmeli miyim? Onun için önemliyse bir cümle; fazlasını ancak size anlattıysa. Kendine sakladıysa konuşmada da buna saygı gösterin; gerisini vefat ilanı söylesin.
Onu iyi tanımıyorsam ya da yakın değilsek ne olacak? Bunu tek cümleyle söyleyin ve gördüğünüzü anlatın: ziyaretler, tek bir öğleden sonra, kapıda hep söylediği o söz. Annenizden ya da babanızdan bir hatıra isteyin ve kime ait olduğunu söyleyin. Dürüst ve küçük bir konuşma, ödünç alınmış büyük bir konuşmadan iyidir.
Ya bitiremezsem? Durun, nefes alın ve satır geri gelene kadar sayfaya bakın. Ön sıralarda oturan bir kuzeninize yedek bir kopya verin; satır gelmezse o bitirsin. Gerisi anma konuşmasını ağlamadan okuma rehberimizde.
Every person has a legacy®
Başla




