Condoleancetekst: wat schrijf je op een condoleancekaart?

Er ligt een lege condoleancekaart op tafel, of de cursor knippert al twintig minuten in een leeg bericht. Iemand om wie je geeft, heeft een dierbare verloren, en je bent zo bang om het verkeerde te zeggen dat je nog niets hebt gezegd. Deze condoleanceteksten zijn voor dat moment: woorden om over te nemen, aan te passen en vandaag nog te versturen.

Een condoleancetekst laat iemand die een dierbare heeft verloren weten dat je met hem of haar meeleeft, en dat de overledene ertoe deed. Hieronder staan eerst de vier delen van een goede tekst, daarna complete berichten per relatie, per kanaal, per geloof en per soort overlijden, en de zinnen die pijn doen, ook als ze lief bedoeld zijn. Een eenvoudig bericht dat je vandaag stuurt, doet meer goed dan een perfect bericht dat nooit wordt verstuurd. Krijg je zelf zulke berichten, dan lees je in onze gids over reageren op condoleances wat je terug kunt zeggen.

Wat schrijf je op een condoleancekaart? De vier delen van een goede condoleancetekst

Op een condoleancekaart schrijf je vier dingen: dat je het overlijden hebt gehoord, met de naam van de overledene; dat je het erg vindt; één herinnering aan hem of haar, of één eigenschap; en een slot dat niets van de familie vraagt. Dat past in de drie of vier regels die volgens de gids van de Amerikaanse ouderenorganisatie AARP genoeg zijn. Hieronder zie je ze samen in één bericht aan een jeugdvriendin van wie de vader is overleden; zoals elk bericht op deze pagina is het verzonnen, ook de namen.

1. Het overlijden, en de naam. Zeg het gewoon, en noem ergens in je bericht de naam van de overledene; mensen noemen die naam al snel niet meer, en families merken dat. "Sanne, ik hoorde net dat je vader is overleden."
2. Je medeleven, in je eigen woorden. Gewone woorden troosten meer dan plechtige. "Wat vind ik het erg voor je."
3. Eén herinnering of eigenschap. Het deel dat families bewaren: één klein, echt detail. "Ik moet steeds denken aan Ruud, die ons elke zaterdag in dat groene busje naar zwemles reed, en die ons na afloop nooit zelf de warme chocolademelk liet betalen."
4. Een slot dat niets vraagt. Geen antwoord nodig, en hooguit één aanbod voor een dag die je zelf noemt. Zoals de Britse rouworganisatie Cruse aanraadt: aanbieden om donderdag de kinderen op te halen, helpt meer dan "laat maar weten als ik iets kan doen". "Je hoeft niet te reageren. Donderdag haal ik de kinderen van school, en ze eten bij ons."

Alles bij elkaar, met je naam eronder:

Sanne, ik hoorde net dat je vader is overleden, en wat vind ik het erg voor je. Ik moet steeds denken aan Ruud, die ons elke zaterdag in dat groene busje naar zwemles reed, en die ons na afloop nooit zelf de warme chocolademelk liet betalen. Je hoeft niet te reageren. Donderdag haal ik de kinderen van school, en ze eten bij ons.

Liefs, Kim

De herinnering is met opzet klein: één groen busje op een zaterdagochtend zegt meer dan "hij was een geweldige man" ooit kan.

Korte condoleanceteksten: twaalf manieren om "gecondoleerd" te zeggen, op een kaart of in een appje

Een korte condoleancetekst, op een kaart of in een appje, mag één of twee regels zijn, zolang hij bij jou past en, als het kan, de overledene bij naam noemt. Vervang de woorden tussen vierkante haken door je eigen woorden.

1. "Ik hoorde net het nieuws over [naam]. Wat ontzettend verdrietig. Je hoeft niet te reageren; ik denk aan je."
2. "[Naam] was een van de liefste mensen die ik ken. Gecondoleerd, en ik ben er voor je."
3. "[De lach van je moeder bij je diploma-uitreiking] is een van mijn mooiste herinneringen. Wat vind ik het erg voor je."
4. "De juiste woorden bestaan niet, dus ik houd het eenvoudig: ik vind het zo erg, en je staat er niet alleen voor."
5. "Ik denk aan jullie allemaal. Ik ga [naam] missen, [elke ochtend op het bankje voor zijn huis]."
6. "Ik moet de hele dag aan je denken. Als een wandeling deze week helpt: ik kan [woensdag na vijven]."
7. "Wat een verdrietig nieuws over [naam]. Ik ben dankbaar dat ik [hem] heb gekend."
8. "Veel liefs uit [Lissabon]. Ik was zo graag bij je geweest. Gecondoleerd met het verlies van [naam]."
9. "Ik weet niet wat ik moet zeggen, behalve dat ik het zo erg vind en dat ik dichtbij blijf."
10. "Mijn oprechte deelneming met het overlijden van je [vader]. [Hij] had altijd tijd voor iedereen."
11. "Gecondoleerd is een veel te klein woord hiervoor. [Zaterdag] maai ik je gras; je hoeft niet naar buiten te komen."
12. "Je [vader] was zo trots op je, dat zag iedereen. Wat vind ik het erg."

Condoleancetekst bij het verlies van een moeder, vader, man of vrouw, kind, broer of zus, opa of oma, of een huisdier

Een condoleancetekst bij het verlies van een ouder, een partner, een kind, een broer of zus, een grootouder of een huisdier noemt de overledene bij naam en geeft, als je hem of haar kende, één echte herinnering. Hieronder steeds twee: één voor een goede vriend of een familielid, en één voor iemand die je minder goed kent.

Bij het verlies van een moeder.

Lotte, wat vind ik het erg van je moeder. Marja was de eerste volwassene die naar me luisterde alsof ik iets zinnigs te zeggen had. Zaterdag kom ik langs met iets lekkers voor bij de koffie; zeg het gewoon als het die dag niet goed uitkomt, dan ga ik weer.

Beste Rachid, wat verdrietig om te horen dat je moeder is overleden. Ik kende haar alleen van het schoolplein, maar ze zwaaide altijd ook naar mijn kinderen, niet alleen naar de jouwe. Ik denk aan jullie allemaal.

Veel sterkte, Esther

Bij het verlies van een vader.

Fleur, ik kan niet geloven dat je vader er niet meer is. Ik zie meneer Verbeek nog bij elke eindmusical als eerste opstaan om te klappen. Je hoeft niet te antwoorden; ik bel zondag, en het is helemaal goed als je niet opneemt.

Beste meneer Tjon, ik heb uw vader maar één keer ontmoet, op het diplomafeest van uw dochter, en hij vroeg me tien minuten lang naar mijn rozen. Met verdriet hoorde ik dat hij is overleden. Mijn oprechte deelneming.

Peter Bosman

Bij het verlies van een man of vrouw. Kende je hen als stel, zeg dat dan: zo hoort de weduwe of weduwnaar dat iemand heeft gezien wat ze samen hadden.

Truus, wat vind ik het erg. Kees was gek op je, en het kon hem niet schelen wie dat zag. Dinsdag om tien uur sta ik voor je deur om de hond uit te laten, en dat blijf ik doen tot je zegt dat het niet meer hoeft.

Beste meneer El Amrani, met verdriet las ik dat Samira is overleden. Zij verkocht me mijn eerste winterjas, in de winkel aan de Kerkstraat, en praatte me de lelijke uit mijn hoofd. Mijn oprechte deelneming.

Bij het verlies van een zoon of dochter. Schrijf hier het meest ingetogen: de naam van het kind, je verdriet, een herinnering als je die hebt, en dat je er bent. Verder niets.

Ilse en Jeroen, wat vinden we het verschrikkelijk. Siem kreeg ons altijd aan het lachen als hij de regels van een van zijn spelletjes uitlegde. We zijn er, vandaag en in alle maanden die nog komen. Jullie hoeven hier niet op te reageren.

Beste Roshni, wat vind ik het ontzettend erg van Asha. Ik denk aan jou en je familie.

Bij het verlies van een broer of zus.

Thomas, ik kan nog steeds niet geloven dat Joost er niet meer is. Ik vergeet nooit hoe jullie tweeën op je bruiloft ruzieden over Ajax en Feyenoord, terwijl je moeder de speeches probeerde te beginnen. Hij was de luidste persoon die ik kende, en ik ga hem missen.

Lieve Marloes, wat vind ik het erg van je zus. Je hebt me zoveel verhalen over haar verteld, en ik weet hoe erg je haar gaat missen.

Bij het verlies van een opa of oma. Behandel het niet als het kleinere verlies omdat het verwacht werd.

Dewi, wat verdrietig dat je oma er niet meer is. Oma Lien leerde ons loempia's rollen en lachte om elke loempia die ik maakte. Ik weet dat je met alles bij haar terechtkon.

Beste Thijs, gecondoleerd met het verlies van je opa. Ik weet hoe vaak je naar hem toe reed, en hoeveel die bezoekjes voor jullie allebei betekenden.

En bij het verlies van een huisdier. Een hond of een kat verliezen is echt verdriet, en het wordt vaak niet gezien.

Wouter, wat erg van Sjors. Veertien jaar lang stond die hond bij de deur als je thuiskwam. Het moet zo stil zijn in huis.

Beste mevrouw Nowak, wat verdrietig om te horen dat Minoes er niet meer is. We zullen haar missen, zoals ze altijd lag te slapen in uw voorraam.

Condoleancetekst voor een vriend, een collega, je leidinggevende, een medewerker, een buur of iemand die je nauwelijks kent

Een condoleancetekst voor een vriend of vriendin mag warm zijn, met een herinnering en een aanbod; een tekst voor een collega of je leidinggevende is korter en formeler; schrijf je aan iemand die je nauwelijks kent, begin dan met wie je bent.

Een vriendin die ver weg woont.

Naima, wat vind ik het erg van je vader, en wat baal ik ervan dat ik zo ver weg zit. Ik zal nooit vergeten hoe hij me in de regen naar de bushalte bracht, met de paraplu boven mij in plaats van boven zichzelf. Ik bel je zondag, en ik blijf bellen.

Een collega, in de formele toon. Neem haar het werk uit handen.

Beste Linda, met verdriet hoorde ik dat je vader is overleden. Gecondoleerd. Neem alle tijd die je nodig hebt; wij vangen het hier op.

Hartelijke groet, Martijn

Je leidinggevende.

Beste Hans, wat een verdrietig nieuws over je moeder. Jij vraagt altijd naar onze families, en deze week denken wij allemaal aan de jouwe.

Veel sterkte, Ingrid

Een medewerker, van de leidinggevende. Vertel hoe het verlof geregeld is, zodat hij er niet naar hoeft te vragen.

Beste Kofi, met verdriet hoorde ik dat je moeder is overleden. Je projecten zijn opgevangen, en HR laat je vandaag weten hoeveel bijzonder verlof je hebt. Het werk kan wachten tot je er zelf weer klaar voor bent.

Veel sterkte, Monique

Een gezamenlijke condoleancekaart van het werk. Eén persoon schrijft de hoofdtekst, en iedereen zet er één echte regel van zichzelf onder.

Beste Youssef, met het hele designteam vinden we het heel verdrietig dat je vader is overleden. We denken aan jou en je familie, en wensen je heel veel sterkte de komende tijd.

Daaronder:

• "Gecondoleerd, Youssef. Ik vond je verhalen over zijn visuitjes altijd prachtig." Jesse
• "Ik denk aan je. Als je terug bent, loop ik in de lunchpauze graag een rondje met je." Lisa

Een buurvrouw.

Beste mevrouw Hoekstra, met verdriet hoorden wij van het overlijden van Jan. Negen jaar lang hield hij ook onze kant van de heg netjes, en hij heeft er nooit één woord over gezegd. Moet u ergens heen, klop dan gerust aan, wanneer dan ook.

Hartelijke groet, Tessa en Omar

Iemand die je nauwelijks kent, zoals de familie van een vriend die is overleden.

Beste meneer en mevrouw Peeters, u kent mij niet, maar ik heb twee jaar naast Wout gezeten bij scheikunde. Hij was de enige die onze leraar aan het lachen kon krijgen. Ik wilde u laten weten hoeveel hij betekende voor de mensen om hem heen.

Met oprechte deelneming, Zoë Lambrechts

Heb je Wout zelf meer te zeggen dan zijn familie, dan hoort dat in een brief aan iemand die is overleden.

Als je de overledene nooit hebt ontmoet.

Lieve Kavita, ik heb je vader nooit ontmoet, maar via jou voelt het alsof ik hem een beetje kende: de telefoontjes op zondag, zijn adviezen over autobanden, hoe je straalde als je over zijn tuin in Paramaribo vertelde. Wat vind ik het erg voor je.

De familie van een collega die is overleden.

Beste mevrouw Van Dijk, ik heb zes jaar met Ronald gewerkt, en ik vind het zo erg. Nieuwe collega's werden altijd naar hem gestuurd, omdat hij alles twee keer kon uitleggen zonder dat je je dom voelde.

Met oprechte deelneming, Annelies Smit

Condoleren per sms, WhatsApp, e-mail of kaart: wat er per kanaal verandert

Een condoleance in een appje past in één tot drie regels, een e-mail in een korte alinea en een kaart in drie of vier regels; de woorden veranderen nauwelijks, alleen de lengte, het moment en wie er nog meeleest.

Een kaartje bij bloemen.

Met oprechte deelneming. We gaan Gert missen bij elke barbecue.

Vikram en Neha Ramdin

Een appje.

Dennis, wat erg van je moeder. Tante Gerda gaf me altijd het gevoel dat ik bij de familie hoorde. Je hoeft niet te reageren; later deze week bel ik je.

Een e-mail, met een onderwerpregel als "Ik denk aan je".

Beste Ruben, ik hoorde net het nieuws over Ellen, en ik vind het zo erg. Aan het eind van de zomerborrel kende ze ieders naam, ook de mijne. Ik houd je klanten op de hoogte tot je terug bent; dat is in elk geval één ding minder om aan te denken.

Veel sterkte, Frank

Een reactie onder het bericht van de familie. Is het nieuws nog niet openbaar, zet het dan niet online: het is aan de familie om het te delen, en onze gids over een overlijden bekendmaken is voor hen geschreven.

Gecondoleerd, Erik. Trainer Ad had de halve straat in zijn elftal, ik ook, en ik hoor hem nog steeds langs de lijn roepen: "Koppie erbij!" Ik denk aan jullie allemaal.

Wanneer je daarnaast belt of langsgaat. Staat iemand heel dicht bij je, bel dan eerst en schrijf daarna ook; in de gids van AARP zegt Daniel Post Senning, medeauteur van het etiquetteboek van Emily Post, dat het niet of-of is, maar en-en. Ga langs als je in de buurt woont en eten of hulp kunt meebrengen.

Religieuze en niet-religieuze condoleanceteksten: christelijk, islamitisch, joods, hindoeïstisch, boeddhistisch en sikh

Gebruik een religieuze zin alleen als die bij het geloof van de familie zelf hoort; anders is gewoon medeleven goed. Een christen die aan een islamitische vriend schrijft, kan de islamitische zinnen hieronder gebruiken. Voeg nooit je eigen theologie toe: de Britse humanistenvereniging Humanists UK vraagt mensen hun overtuigingen over een hiernamaals, of hun ongeloof, niet op te dringen aan iemand die rouwt. Deze zinnen zijn gebruikelijk, niet verplicht.

Een compleet bericht voor elk van zeven tradities:

Katholiek.

Lieve Mieke, wat een verdrietig bericht over je moeder. Ik laat in de Sint-Agathakerk een mis voor haar lezen. Heer, geef haar de eeuwige rust.

In gebed verbonden, Anke

Protestants of een andere christelijke kerk.

Hendrik, wat een verdriet dat je moeder er niet meer is. Zonder Gerrie in de altpartij klinkt de kerkdienst niet meer hetzelfde. Zalig zijn die treuren; want zij zullen vertroost worden. We wensen jullie veel sterkte en Gods nabijheid toe.

Arend en Gea

Orthodox christelijk.

Beste Nikos, wat verdrietig dat je vader is overleden. Na de kerk bracht Kostas iedereen naar huis, of het nu op zijn route lag of niet. Eeuwige gedachtenis.

Eleni

Moslim.

Inna lillahi wa inna ilayhi raji'un. Karim, ik ben er stil van dat je vader er niet meer is. Elk Suikerfeest ontving hij me bij jullie thuis alsof ik familie was. A'zam Allahu ajrakum. Moge Allah hem genadig zijn.

Joods.

Lieve Judith, ik denk zoveel aan je sinds ik hoorde dat je vader is overleden. De sederavond wordt nooit meer hetzelfde zonder Sal en zijn drie grappen, elk jaar dezelfde, waar hij zelf het hardst om lachte. Moge zijn nagedachtenis tot zegen zijn.

Hindoe.

Om Shanti. Sunil, ik vind het zo verdrietig dat je moeder er niet meer is. Ze gaf me te eten, elke keer dat ik bij jullie kwam, of ik nu honger had of niet.

Geen geloof, of als je het niet weet.

Lieke, wat ben ik verdrietig om Gijs. Ik ga zijn vreselijke woordgrappen missen, en het heerlijke brood dat hij bakte. Tot zaterdag, bij het afscheid.

Wat zeg je bij een plotseling overlijden, na zelfdoding, bij de dood van een kind of baby, of na een lange ziekte?

Na een plotseling overlijden, een zelfdoding, de dood van een kind of een lange ziekte schrijf je minder, niet meer: de naam van de overledene, je verdriet, en geen vragen over hoe het is gebeurd.

Een plotseling of onverwacht overlijden. De familie is in shock en weet de details misschien zelf nog niet.

Mirjam, ik kan het nog niet bevatten, dus hoe het met jou gaat, kan ik me niet eens voorstellen. Wat vind ik het erg van Maarten. Je hoeft niets terug te zeggen. Morgen kijk ik even hoe het gaat, en overmorgen ook.

Een overlijden door zelfdoding. Gebruik de naam van de overledene en schrijf over hoe hij of zij leefde. Gis niet naar het waarom: de Britse rouworganisatie At a Loss waarschuwt dat speculeren over de redenen het verdriet van een familie groter kan maken, en raadt aan de eigen woorden van de familie te volgen. Vermijd "zelfmoord plegen": plegen hoort bij een misdrijf, en om diezelfde reden raadt de International Association for Suicide Prevention het Engelse "committed" af. Zij beveelt "died by suicide" aan, in het Nederlands "overleden door zelfdoding", al hebben de meeste berichten geen van beide nodig.

Roos, wat een verdriet om Niels. Ik heb de playlist nog die hij voor mijn roadtrip maakte, en die staat al de hele dag op. Ik ga je niets vragen. Wil je over hem praten, dan ben ik er, en wil je het liever over iets heel anders hebben, dan ben ik daar ook voor.

Beste meneer en mevrouw De Groot, met verdriet hoorde ik van het overlijden van Stijn. Hij was twee seizoenen trainer van het voetbalteam van mijn zoon, en de jongens doen nog steeds het overwinningsdansje dat hij ze leerde.

Met oprechte deelneming, Hatice Yılmaz

Blijf ook na de uitvaart contact houden: At a Loss merkt op dat mensen die iemand door zelfdoding verloren, soms zelf een groter risico lopen. Maak je je zorgen over hoe iemand het redt, zeg dat dan, en help hem of haar steun te vinden: Find A Helpline noemt per land gratis, vertrouwelijke hulplijnen, in Nederland onder meer 113 Zelfmoordpreventie en in Vlaanderen de Zelfmoordlijn 1813.

De dood van een kind, of van een baby. Voor een kind: zie de berichten hierboven. Voor een baby die voor of kort na de geboorte overleed, herinnert de Britse organisatie voor ouders van stilgeboren en jong overleden baby's, Sands, vrienden eraan dat de baby voor de ouders een echt persoon was: gebruik de naam als ze die hebben gekozen, en schrijf aan allebei de ouders, die de kaarten vaak bewaren.

Lieve Eva en Tim, wat vinden we het verschrikkelijk van Fenna. We keken zo uit naar haar komst, en we blijven haar naam noemen.

Na een miskraam raadt de Britse Miscarriage Association aan het verlies te erkennen en te zeggen dat je het erg vindt. Voor veel mensen, al niet voor iedereen, was het het verlies van een baby, hoe vroeg ook, dus volg hun woorden. De organisatie merkt ook op dat de uitgerekende datum een zware dag kan zijn. Zet die in je agenda.

Merel, wat vind ik het erg van jullie kindje. Ik weet hoeveel je er al van hield. Ik denk aan jou en Joris, en ik ben er wanneer je wilt praten, of juist niet.

Na een lange ziekte. Ook als iedereen het zag aankomen, is het verlies niet kleiner. Noem het geen verlossing; doet de familie dat zelf, laat ze dan. Noem wel de zorg.

Lieve Ria, wat verdrietig dat Herman er niet meer is. Je hebt drie jaar lang met zoveel geduld voor hem gezorgd, en iedereen die langskwam, zag hoeveel hij van je hield. Vrijdag breng ik je een pan soep.

Wat zeg je niet in een condoleancetekst of op een uitvaart, en wat dan wel?

Laat alles weg wat het overlijden verklaart, vergelijkt, of de familie vraagt zich beter te voelen. Veel zinnen die pijn doen, beginnen met "gelukkig", "ik weet hoe je je voelt" of "het heeft zo moeten zijn".

Een aantal van deze zinnen komt rechtstreeks uit de lijsten van rouworganisaties zelf: Cruse over aannemen dat je weet hoe iemand zich voelt en over vage hulpaanbiedingen, Sands over ouders vertellen dat ze nog een baby krijgen, de Miscarriage Association over "gelukkig" en "alles gebeurt met een reden". De gids van AARP voegt "de tijd heelt" toe, en je eigen verliezen.

Wat zeg je bij een overlijden? Aan de deur, bij het condoleren of op de uitvaart

Bij een overlijden is "gecondoleerd", met één zin over de overledene, genoeg als je iemand persoonlijk spreekt; dat je er bent, zegt de rest.

• Aan de deur, met eten. "Ik kom niet binnen. Ik heb soep meegebracht, en ik vind het zo erg."
• In de rij bij het condoleren. Op de condoleanceavond in het uitvaartcentrum, of na de dienst bij de koffie, geef je de familie een hand. Noem je naam en hoe je de overledene kende: "Ik ben Inge. Ik heb tien jaar met je moeder gewerkt, en ze was altijd zo goed voor me."
• Als er niets komt. "Ik weet niet wat ik moet zeggen. Gecondoleerd." Dat is genoeg.
• Tegen een tiener in de familie. "Je vader had het altijd over jou. Wat vind ik het erg." Alleen als dat zo was.
• In een shiva-huis, waar een joodse familie in de week na de begrafenis bezoek ontvangt, wachten gasten van oudsher tot de rouwende als eerste iets zegt, en zeggen ze bij het weggaan de woorden van HaMakom.
• Bij een islamitische familie thuis. "A'zam Allahu ajrakum", of gewoon "gecondoleerd". Neem halal eten mee, of iets zonder vlees en zonder alcohol: het Yaqeen Institute voert het eten brengen voor nabestaanden terug op de opdracht van de Profeet om de familie van Ja'far te eten te geven.
• Bij het weggaan. "Ik bel je volgende week." En bel dan ook.

Moet je huilen, dan is dat niet erg; tranen laten de familie zien hoeveel er van de overledene werd gehouden. Zeg "ik ga haar ook zo missen", en houd de rij niet op. Kom je te laat, ga dan achterin zitten, spreek de familie na afloop aan, en zeg één keer sorry: "Sorry dat ik het begin heb gemist."

Kon je er niet bij zijn, schrijf dan, en vertel dat je op dat uur aan hen dacht.

Lieve Joke, wat vind ik het erg dat ik niet bij de uitvaart van Jaap kon zijn. Om elf uur heb ik alles neergelegd en aan jullie gedacht. Als het wat rustiger is, kom ik graag langs; volgende week bel ik je.

In het condoleanceregister schrijf je één regel en je volledige naam, zodat de familie later weet wie er was.

Jaap leerde me schaken toen ik negen was, en ik open elke partij nog steeds zoals hij het me liet zien. Ik denk aan jullie.

Sven de Clercq

Ben je gevraagd om op de uitvaart te spreken, kijk dan bij onze korte grafredevoorbeelden.

Te laat met condoleren? Schrijven na weken of maanden

Het is niet te laat om weken of maanden na een overlijden nog te condoleren. De gids van AARP noemt een week of twee het beste moment, en zegt dat het nooit te laat is om te schrijven.

Een laat bericht betekent vaak meer, niet minder: het komt aan als de eerste kaarten zijn opgehouden. Zeg één keer dat het je spijt dat het zo laat is, en schrijf dan over de overledene.

Als je het pas net hebt gehoord.

Beste Rinus, ik hoorde pas net van Tiny bij de bakker dat Jannie is overleden. Wat vind ik het erg, en ook dat dit zo laat komt. Ik zie jullie tweeën nog dansen op het buurtfeest, heel slecht en helemaal gelukkig.

Hartelijke groet, Els

Als je al maanden geleden wilde schrijven.

Lieve Zeynep, sinds je moeder overleed, heb ik elke week gedacht dat ik je moest schrijven, en het spijt me dat het tot nu heeft geduurd. Ik wist niet wat ik moest zeggen, en dat weet ik nog steeds niet, behalve dat ik aan haar denk elke keer dat ik langs de bibliotheek kom waar ze werkte. Ik neem je deze maand graag mee uit lunchen, wanneer het jou uitkomt; je hoeft nu niet te antwoorden.

De eerste kerst is ook een goed moment om te schrijven, en onze gids over de eerste kerst zonder een dierbare heeft er woorden voor.

Later nog eens schrijven: het briefje na zes maanden

Schrijf nog eens, ongeveer zes maanden na het overlijden, als de kaarten zijn opgehouden; dat tweede briefje is misschien wel het condoleancebericht dat het meest betekent. Cruse merkt op dat steun en bezoek na de uitvaart soms opdrogen, juist wanneer de weken en maanden zwaarder beginnen te voelen. Zet, voordat je de eerste kaart op de post doet, de naam van de overledene in je agenda: over zes maanden, op de eerste sterfdag en op zijn of haar verjaardag. Onze gidsen over een tekst voor de eerste sterfdag en de verjaardag van iemand die is overleden hebben woorden voor die dagen.

Femke, het is zes maanden geleden dat Olivier overleed, en ik ben niet opgehouden aan hem te denken, vooral aan die keer dat hij helemaal naar Groningen reed om je de kat te brengen die je had achtergelaten. Je hoeft niet te reageren. Ik ben er nog steeds, en dit weekend bel ik je.

Je kunt dat briefje ook nu al schrijven, in woorden die over zes maanden nog net zo waar zijn. Met Goodbye App schrijf je een brief, voeg je als je wilt één spraakopname toe, en plan je hem in, zodat hij per e-mail aankomt op de dag en het uur dat jij kiest, tot 30 jaar vooruit. Tot hij verstuurd is, blijft hij privé, en het is gratis. Elke brief wordt één keer bezorgd, dus het briefje na zes maanden en dat voor de sterfdag zijn twee brieven.

Veelgestelde vragen

Wat zeg je tegen iemand die een dierbare heeft verloren? Dat je het erg vindt, met de naam van de overledene en één echte herinnering aan hem of haar: "Wat vind ik het erg van [naam]. Ik ga [haar lach] missen." Vraag daarna niets van hen. Een gewoon "gecondoleerd", of "gecondoleerd met het verlies van je moeder", is ook goed; zet er de naam en één eigen regel bij, en het klinkt niet meer als een formulier.

Mag je condoleren met een appje? Ja, als eerste bericht aan iemand met wie je al appt: één tot drie regels, zonder dat er een antwoord nodig is. Sta je dichtbij, laat er dan een telefoontje of een kaart op volgen.

Wanneer stuur je een condoleancekaart? Zo snel mogelijk nadat je het nieuws of de rouwkaart hebt gekregen, het liefst zodat hij voor de uitvaart aankomt. Er is geen uiterste datum; een latere kaart is nog steeds welkom.

Wat schrijf je op een condoleancekaart voor iemand die je niet goed kent? Wie je bent, hoe je de overledene kende, en dat je met hen meeleeft: "Ik heb vijf jaar lang elke dinsdag met uw vader geklaverjast, en hij bleef altijd vriendelijk tegen een hopeloze maat. Gecondoleerd met uw verlies."

Wat zeg je bij een overlijden in de islam? Moslims beginnen vaak met "Inna lillahi wa inna ilayhi raji'un", wij behoren God toe en tot Hem keren wij terug, en bidden dan voor de familie: "A'zam Allahu ajrakum", moge God jullie beloning groot maken. Bij een Turkse familie zeg je vaak "Başınız sağ olsun". Er is geen vaste formule, en alle woorden die troosten tellen.

Hoe zeg je "gecondoleerd" in het Engels? "My condolences" is de gewone vertaling, en "I'm so sorry for your loss" werkt bij iedereen; op een formele kaart schrijf je "With deepest sympathy". In het Duits is het "Herzliches Beileid". Zet er, zoals in elke taal, de naam van de overledene en één eigen regel bij.

Hoe onderteken je een condoleancekaart? "Liefs" voor familie en goede vrienden; "Veel sterkte", "Ik denk aan je" of "Hartelijke groet" voor anderen; "Met oprechte deelneming" of "Met innige deelneming" als de kaart formeel is; en een regel als "Gods nabijheid toegewenst" of "In gebed verbonden" als je hun geloof deelt. Zet je achternaam erbij als ze misschien niet weten welke Anouk je bent.

Mag je condoleren op Facebook? Ja, zodra de familie het nieuws heeft gedeeld. Reageer op hun bericht in plaats van zelf iets te beginnen, en bewaar alles wat persoonlijk is voor een privébericht.

Hoe sluit je een condoleancebericht af? Met iets wat niets van hen vraagt: "Je hoeft niet te reageren", "Ik denk aan je", of één concreet aanbod voor een dag die je noemt. Dan je naam.

Lees je dit omdat je aan zelfdoding denkt, praat er dan vandaag nog met iemand over. findahelpline.com vermeldt gratis, vertrouwelijke hulplijnen in jouw land, en meer lees je op onze pagina over zelfdoding en zelfbeschadiging.