De verjaardag van iemand die is overleden: wat doe je op die dag?

De datum dient zich vanzelf aan. Een agendamelding die jaren geleden is ingesteld, licht om zeven uur 's ochtends op. Een oude vriend zet een foto online. In de supermarkt staat de slagroomtaart die hij elk jaar vroeg, en iemand ligt sinds vijf uur wakker met de vraag of hij die moet kopen. De verjaardag van iemand die is overleden is de ene gedenkdag die niemand hoeft op te zoeken, en de ene waarvan niemand ooit heeft geleerd wat je ermee doet.

Deze pagina is een plan en geen gevoel, en niets eraan is verplicht. Een familie die niets doet, heeft niemand tekortgedaan, en een familie die een taart koopt en zingt, doet niets verkeerd. Wil je juist de sterfdag markeren, dan heeft die dag zijn eigen woorden in wat je zegt op een sterfdag.

Hoe deze dag heet, en waarom niemand je er een woord voor heeft gegeven

Voor de andere datum heeft het Nederlands wel woorden. Sterfdag, overlijdensdatum, en in veel katholieke parochies in Nederland en Vlaanderen het jaargetijde: de mis die een jaar na het overlijden voor iemand gelezen wordt. Voor de dag waarop iemand geboren is en er niet meer is om die te vieren, bestaat geen woord. Het Engels staat er niet beter voor. Het woord dat het wel heeft, deathday, wijst net als het onze naar de dag van overlijden.

Het Engels leende jahrzeit in zijn geheel uit het Jiddisch, een woord dat Nederlandse joodse gemeenten als jaartijd kennen, en dat My Jewish Learning in één regel omschrijft: "a Yiddish word meaning anniversary of a death", een Jiddisch woord dat de jaarlijkse terugkeer van een overlijden betekent. Voor de geboortedag is er geen tegenhanger.

Het oudste antwoord zet precies om wat je zou verwachten. Pater Joe Babendreier schrijft in een stuk dat Opus Dei opnieuw publiceerde: "Initially, the custom in the Church was not to celebrate someone's birthday." In het begin was het in de kerk geen gewoonte om iemands geboortedag te vieren. Wat gevierd werd, was de dies natalis, Latijn voor dag van de geboorte, "understood as the day when a Christian died", begrepen als de dag waarop een christen stierf. De sterfdag was de geboortedag, en daarom valt de feestdag van de meeste heiligen op de datum van hun overlijden.

De rijkste woordenschat is Vietnamees, en die is volledig op de sterfdag gebouwd. De giỗ wordt volgens de maankalender op de sterfdag zelf gehouden, met een eigen naam voor elk jaar en voor de avond ervoor. Op het portaal van de Vietnamese boeddhistische sangha schrijft Thích Thiện Phước dat húy kỵ de dag is waarop onze leraren, onze ouders, de mensen van wie we hielden en onze vrienden stierven. Eén regel daar is de enige uitzondering die ergens te vinden was: in de keizertijd heetten zowel de geboortedatum als de sterfdatum van een koning of koningin een ngày kỵ. Het Vietnamees had dus wel een woord voor de verjaardag van iemand die was overleden, en dat was voorbehouden aan vorsten.

In één traditie staat de verjaardag al op de lijst. Het orthodoxe portaal Azbyka van het Geloof noemt drie jaarlijkse data om een overledene te gedenken: de jaarlijkse sterfdag, de geboortedag en de naamdag. Een familie die deze datum aanhoudt, houdt een van de drie aan.

Wat je vindt is dus een patroon en geen woord. Elke traditie die hier is nagekeken, benoemde de sterfdag en gaf die een kalender en een rite. Niet één benoemde de geboortedag, behalve in Vietnam, voor een koning. Zoek je al een tijd naar de juiste naam en vind je niets, dan is dat niet jouw fout. Dit was het grootste deel van de geschiedenis niet de gelegenheid, en het is er binnen één generatie een geworden.

Markeer je de dag wel of niet? Een beslisschema voor het eerste jaar en de jaren daarna

Is je gezegd dat deze dag niet gemarkeerd mág worden, dan is het de moeite om te weten wie dat zei. Een artikel in de Moskouse krant Vetsjernjaja Moskva citeert Darja Mironova, die als paranormaal begaafd wordt aangeduid, met de stelling dat de verjaardag in geen geval gevierd mag worden, en Jevgenia Belova, numerologe en kenner van Slavische magie, met de stelling dat de datum voor de andere wereld geen echte betekenis meer heeft. Geen van beiden is priester.

Een priester zegt het omgekeerde. Vader Vladislav Beregovoj, rector van de Sint-Nicolaaskerk in Mosalsk in de regio Kaloega, zei tegen 360.ru dat "запрета на поминовение усопших в день их рождения в Церкви никогда не было", er in de kerk nooit een verbod heeft bestaan om overledenen op hun geboortedag te gedenken, en dat het verbod alleen bestaat in de hoofden van bijgelovige parochianen die ver van de kerk staan. Houd het onderscheid vast dat beide bronnen vasthouden. De kerk staat toe dat overledenen op deze datum gedacht worden en rekent de geboortedag tot haar drie jaarlijkse data. Ze beveelt niet aan om de dag als een gewoon verjaardagsfeest te houden. Een familie kan die twee dingen tegelijk doen.

Wat er gemeten is. Deborah Carr en collega's hebben deze datum onderzocht onder oudere echtparen in de omgeving van Detroit, in The Journals of Gerontology, Series B. De deelnemers waren geïnterviewd voordat een partner overleed, en opnieuw zes en achttien maanden daarna. Van de 210 mensen die na zes maanden weduwe of weduwnaar waren, rapporteerden de 29 die binnen een maand voor of na de verjaardag van hun overleden partner werden gesproken, meer wanhoop, meer angst en meer depressieve klachten, ook nadat andere verschillen tussen hen waren meegerekend. De auteurs vragen om voorzichtigheid, want 29 mensen is een kleine groep. Twee andere uitkomsten wegen even zwaar. Het effect was er alleen in de eerste zes maanden en was na achttien maanden verdwenen, en het verlangen naar de overledene nam in het verjaardagsvenster helemaal niet toe. De steekproef bestond uit oudere weduwen en weduwnaars, dus niets hiervan gaat over rouwende ouders of kinderen. De lezing waarop deze pagina is gebouwd: de eerste verjaardag is de zware, en de latere meestal niet.

Waarom een plan beter werkt dan een voornemen. Michael Norton en Francesca Gino vonden in het onderzoek dat zij publiceerden als "Rituals Alleviate Grieving for Loved Ones, Lovers, and Lotteries", in het Journal of Experimental Psychology: General en beschreven door Harvard Business School, het effect op rouw bij mensen die schreven over een ritueel dat ze echt hadden uitgevoerd. In een bijbehorende studie was iemand anders een ritueel zien uitvoeren veel zwakker dan het zelf doen. Dat is het argument voor een plan waar je eigen handen in zitten.

Dan het schema.

Wat het schema ook zegt: beslis alleen voor dit jaar, en zeg dat er hardop bij. Een plan voor één jaar is makkelijk om ja tegen te zeggen en makkelijk om te veranderen.

Wat families echt doen op de verjaardag van iemand die is overleden: dertien tradities in één tabel

Dit is wat veel huishoudens doen, niet wat een huishouden moet. Gebruiken verschillen van familie tot familie en van parochie tot parochie, dus staat er in een rij een geloof genoemd, vraag het dan eerst je eigen pastoor, dominee, imam, rabbijn of monnik voordat je het als regel behandelt.

Wat er in Nederland en Vlaanderen op de kalender staat. Rond de verjaardag zelf bestaat hier geen vaste gewoonte, maar het najaar heeft er twee. Allerheiligen op 1 november en Allerzielen op 2 november zijn in Vlaanderen en in het zuiden van Nederland voor veel families de dag van het graf, met chrysanten. Veel protestantse gemeenten noemen op de laatste zondag van het kerkelijk jaar de namen van wie het afgelopen jaar is overleden, vaak met een kaars voor ieder van hen. En veel begraafplaatsen houden in het najaar of in december een lichtjesavond, waarop de graven verlicht worden en bezoekers welkom zijn. Valt de verjaardag ver van die data, dan is er niets om je aan vast te houden, en dat is precies waarom een eigen plan helpt.

Wat een Vietnamese familie werkelijk wordt aangeboden. Het gebruik op de geboortedag bestaat echt, en het is te bestellen. Het gedenkpark Hoa Vien Binh An in Dong Nai verkoopt een mâm lễ sinh nhật, een verjaardagsschaal die op de geboortedatum bij het graf of bij het huisaltaar wordt neergezet: rozen, fruit, een slagroomtaart waar een naam en een wens op geschreven kunnen worden, kaarsen, sandelhoutwierook, een parasol en een begeleider, voor een richtprijs van 1.000.000 VNĐ per ceremonie. Twee eerlijke aantekeningen. Het is een dienst in een prijslijst en geen geërfde rite: er is geen boeddhistische autoriteit en geen traditionele văn khấn te vinden die een gebruik op de geboortedag voorschrijft, en daarom vindt een familie die naar de woorden zoekt er geen. En het staat náást de giỗ en niet in de plaats daarvan. De niet-commerciële versie is klein en huiselijk: kaarsen en een vaas op het altaar, witte chrysant of wat hij of zij mooi vond, een foto en een paar aandenkens, zijn of haar gerechten samen gekookt, đi tảo mộ bij het graf, en geven in zijn of haar naam.

De regel bij het graf, één keer gezegd. Drie orthodoxe bronnen zijn het eens, en je weet dit beter van tevoren dan achteraf. Foma zegt dat het graf bezocht mag worden op de verjaardag, op de sterfdag of op elke dag die voor hem of haar betekenis had, en sluit twee dingen uit: de gedachtenismaaltijd hoort thuis, bij de mensen die dicht bij hem of haar stonden, en niet op de begraafplaats, en er mag niet op de overledene gedronken worden, zegt het, zelfs niet op zijn verjaardag. Pravmir zegt dat wijn en zeker wodka bij de gedachtenismaaltijd gelaten moeten worden, en noemt het glas dat voor de overledene wordt neergezet een heidens overblijfsel en geen christelijk gebruik. En Azbyka van het Geloof vraagt families om de gewoonte om met alcohol te gedenken op te geven. Heeft jouw familie het altijd anders gedaan, dan is dit geen terechtwijzing. Het is alleen goed om te weten terwijl je plant.

De eerste verjaardag na het overlijden, uur voor uur

Eén dag, helemaal doorgedacht. De familie is verzonnen, namen en al, en geen regel ervan is een opdracht om te volgen. Wim Mulder overleed op 3 februari, op zijn eenenzestigste, en zijn verjaardag is 11 september. Zijn vrouw Hanneke, hun zoon Jeroen en hun dochter Marieke hebben de eerste in vier telefoonberichten geregeld. Hun kleinzoon Sem is negen.

Hoe je een mis aanvraagt. Wat je wilt is een misintentie, en dat woord kennen scheelt een verwarrend telefoongesprek. De Algemene Inleiding op het Romeins Missaal houdt de bijzondere gelegenheden voor een mis voor de overledenen smal: bij het bericht van een overlijden, bij de begrafenis en op de eerste sterfdag, en een verjaardag staat er niet bij. Dat hoeft ook niet. Canon 945 zegt dat elke priester die de mis viert of concelebreert een gave mag aannemen om de mis voor een bepaalde intentie op te dragen. Bel het parochiesecretariaat, geef de naam door, noem de datum en vraag wanneer het intentieboek voor die maand opengaat. Dezelfde canon beveelt priesters aan om ook zonder gave de mis voor de gelovigen te lezen, in het bijzonder voor wie arm is, dus is geld het bezwaar, zeg dat dan en vraag het alsnog. Is jullie kerk protestants, dan bestaat de misintentie niet: vraag de dominee of de naam op de laatste zondag van het kerkelijk jaar wordt genoemd, en vraag voor de verjaardag zelf gewoon om een gebed.

Dezelfde dag, alleen. Het meeste hierboven gaat uit van een huishouden. Ben jij de enige die de dag markeert, dan houdt de vorm nog steeds, en een dag met tijden erop is makkelijker door te komen dan een dag zonder.

Wat je zegt tegen de moeder, de weduwe of de kinderen op die dag: negen complete berichten in drie registers

Deze datum is de makkelijkste vriendelijkheid van het hele jaar en bijna niemand gebruikt hem. Bij de uitvaart schrijft iedereen. Negen maanden later, op een dinsdag die zijn verjaardag blijkt te zijn, schrijft bijna niemand, en precies daarom is dát het bericht dat mensen bewaren.

Vier regels houden alle negen bij elkaar. Noem de overledene bij naam. Zeg gewoon welke dag het is, in plaats van naar "deze moeilijke tijd" te wijzen. Doe één aanbod met een dag en een uur erbij. En zeg dat er niets terug hoeft. Hieronder drie registers voor elk van drie lezers.

Aan een moeder van wie de zoon is overleden. Daan Vermeulen overleed op zijn zesentwintigste. Zijn moeder is Petra.

Petra, ik weet wat vandaag is. Ik denk de hele dag aan Daan, en aan jou. Er hoeft niets terug.

Petra, het is Daans verjaardag en ik wilde niet dat die voorbijging zonder dat zijn naam ook van iemand anders in je telefoon stond. Ik zie hem nog bij de bushalte staan met een enorme puntzak friet, terwijl hij me het hele verhaal van een film vertelde die ik al had gezien. Donderdagmiddag ben ik vrij, en ik zou graag met je koffie gaan drinken en over hem praten, of over iets heel anders. Je hoeft vandaag niet te antwoorden.

Beste mevrouw Vermeulen, ik heb twee jaar met Daan samengewerkt en vandaag is zijn verjaardag, dus ik wilde u schrijven. Hij heeft me het werk geleerd, met veel geduld, toen ik er niets van kon. Mocht het ooit welkom zijn, dan vertel ik u graag de dingen die hij op het werk deed en die u misschien nooit gehoord hebt.

Aan een weduwe of weduwnaar. Pieter overleed in maart. Zijn vrouw is Carla.

Carla, van harte gefeliciteerd met Pieter. Ik denk vandaag aan jullie beiden. Ik ben de hele avond thuis als je gezelschap wilt, en het is ook goed als je dat niet wilt.

Carla, het is Pieters verjaardag. Ik hoor hem nog op zondagochtend om half acht aan de deur, met brood van de bakker en de mededeling dat hij toevallig langsreed, wat nooit één keer waar was. Ik kom zaterdag om elf uur langs met iets voor de vriezer, en ik blijf tien minuten of de hele middag, wat jij wilt. Je hoeft hier niet op te antwoorden. Ik stuur een bericht als ik buiten sta.

Carla, wij hebben elkaar nooit echt ontmoet, maar Pieter heeft drie zomers geleden onze schutting gemaakt en wilde er niets voor hebben. Dat het zijn verjaardag was, wist ik omdat hij de datum noemde terwijl hij aan het werk was, en zei dat hij die dag altijd in de tuin doorbracht. De schutting staat er nog, en wij denken aan hem.

Aan volwassen kinderen. Greet overleed vorig jaar. Haar kinderen zijn Lotte en Bram.

Lotte, het is vandaag de verjaardag van je moeder. Greet. Ik denk aan jou en aan Bram. Er hoeft niets van jullie.

Lotte, vandaag is Greets verjaardag en ik laat die niet voorbijgaan. Ze kwam naar mijn huis in de week dat mijn eigen moeder overleed, zei bijna niets, waste de hele keuken af en vertrok weer. Twintig jaar geleden, en ik ben het nooit vergeten. Dat wil ik voor jullie twee ook doen, dus ik kom zondag om zes uur eten brengen. Zeg het als dat de verkeerde dag is. Zo niet, dan antwoord je niet en sta ik er.

Beste Lotte en Bram, ik was elf jaar de buurvrouw van jullie moeder aan de Beukenlaan, en vandaag zou ze verjaren. Ze gaf ons elke augustus tomaten, meer dan welke familie op kan, en vroeg altijd naar mijn zoon bij zijn naam. Mochten jullie ze ooit willen hebben: ik heb twee foto's van haar in haar tuin, van ongeveer 1998.

Wat je niet stuurt. Laat "in ieder geval" weg in al zijn vormen, en "op een betere plek", want dat vertelt iemand die rouwt hoe die zich over de dag moet voelen. Vraag niet wat ze vandaag gaan doen, want veel mensen hebben besloten niets te doen en willen dat niet verdedigen. En ben je te laat, dan is een bericht van twee dagen later nog altijd veel meer waard dan geen.

Het antwoord van één regel als iemand hem of haar feliciteert zonder het te weten

Niemand waarschuwt je voor dit deel. De felicitaties komen van mensen die het niet weten, op het slechtst mogelijke moment, en wie de telefoon vasthoudt moet de goede wensen van een vreemde beantwoorden met het zwaarste nieuws van zijn leven. Hier staat voor elk geval een regel, kort genoeg om met één duim te versturen. De vrouw die overleed is Anja, op 12 mei vorig jaar.

Je bent niemand een uitleg, een toon of een tempo verschuldigd. Niets zeggen is een volledig antwoord, en een duimpje op het werk ook, en de telefoon laten overgaan ook. Geef de telefoon en de accounts voor die dag aan één familielid, zoals Marieke hierboven deed, want negen vreemden antwoorden is werk en dat hoeft niet terecht te komen bij wie het hardst rouwt. En regel de automatische meldingen één keer in plaats van elk jaar: wat je wel en niet kunt uitzetten, staat in wat er met berichten gebeurt als iemand overlijdt.

Een toost en vier korte teksten voor aan tafel, compleet, van twintig tot negentig seconden

Beslis voor de dag zelf wie er spreekt en wanneer, zodat niemand het moment midden in de maaltijd hoeft in te schatten. Degene die spreekt hoeft niet de oudste te zijn of degene die het dichtst bij hem of haar stond, alleen iemand die het wil, met een tweede persoon die vooraf weet dat die het misschien moet afmaken. Een toost op deze datum heeft geen alcohol nodig, en in de orthodoxe praktijk hoort er geen in. Thee, sap, water of geheven lege glazen werken allemaal.

Een toost van veertig seconden, voor het eten. Jeroen, aan de tafel van zijn vader.

Voordat we gaan eten. Vandaag is papa's verjaardag. Hij zou tweeënzestig geworden zijn, en hij zou hebben gezegd dat we er geen drukte van moesten maken, terwijl hij stil even controleerde of er taart was. We doen niet alsof dit een makkelijke dag is. Maar ik zit op zijn verjaardag liever aan een volle tafel dan waar dan ook anders. Dus, op Wim, die de helft van deze kamer heeft leren autorijden en elk kleinkind aan het roer liet. Van harte, pap.

Zestig seconden, door een volwassen kind. Lotte, over haar moeder Greet.

Iets korts, dan kunnen we eten. Het is de verjaardag van mijn moeder. Greet. Ze liet Bram en mij het hele lied twee keer zingen, omdat de eerste keer nooit goed genoeg was. Ik zie al een maand tegen vandaag op, en vanmorgen lachte ik in de auto, omdat de radio het liedje opzette waar ze niet tegen kon en ik precies kon horen wat ze erover gezegd zou hebben. De radio, het verkeer, de manier waarop ik thee zet. Laten we het eten eten dat zij beter had klaargemaakt.

Zestig seconden, door een broer of zus.

Onze Daan zou vandaag zevenentwintig zijn geworden. Zevenentwintig. Hij kwam niet één keer bij het einde van een verhaal zonder halverwege om zijn eigen grap te lachen, en we lieten hem dat allemaal gewoon doen. Dit wil ik zeggen. Hij is geen verdrietig ding. Hij was de grappigste mens die wij kenden, en zijn broer zijn is nog steeds het eerste wat ik over mezelf zeg. Dus eet iets, vertel me een verhaal over hem dat ik nog niet ken, en huilt er iemand, dan mag dat ook. Van harte, Daan.

Twintig seconden, voor een kind van ongeveer tien. Sem, die negen is en de taart heeft uitgekozen. Geef een kind één zin met een open plek erin, en oefen die van tevoren een keer, zodat de woorden bekend zijn.

Het is vandaag de verjaardag van opa. Wat ik het leukst aan hem vond, was dat hij mij aan het roer liet, ook als mama nee zei. Ik heb een kaart voor hem gemaakt. Die leg ik op zijn plek. Van harte, opa.

Negentig seconden, tussen vrienden in plaats van familie. De verjaardag van een vriend die is overleden wordt vaak gehouden door de mensen die geen familie zijn, en niemand vertelt die groep ooit wat ze moeten zeggen.

Goed. We weten allemaal waarom we hier op een woensdag staan. Niels zou vandaag vijfendertig zijn geworden, en hij zou dit zelf geregeld hebben en dan veertig minuten te laat zijn gekomen.

Wij zijn geen familie. Wij krijgen de telefoontjes niet, en niemand vraagt hoe het met ons gaat. Maar wij hebben vijftien jaar van hem gehad die zijn familie nooit heeft gezien. De rit naar de Ardennen in dat vreselijke busje. De zomer dat hij besloot dat hij kok was. De nacht dat hij me de slechtste beslissing van mijn leven uit het hoofd praatte, op de stoeprand, om vier uur, en er daarna nooit meer over begon.

Dus dit is het plan. Eén keer per jaar, op deze datum, komen we hier. We vertellen ieder één verhaal. En een van ons belt 's ochtends zijn moeder, want zij zal willen weten dat iemand buiten de familie het nog wist. Op Niels.

Als iemand huilt. Er hoeft niets opgelost te worden. Wacht, geef de zakdoekjes door, zeg "neem je tijd", en laat de stilte een stilte zijn. Kan degene die spreekt niet verder, dan staat de tweede persoon op die vooraf is afgesproken en maakt het af, en dat is een succes en geen mislukking. Heb je langer dan een minuut nodig, dan kunnen de teksten in korte voorbeelden van een afscheidswoord worden ingekort tot tafelformaat.

Als de verjaardag en de sterfdag kort na elkaar vallen

Bij veel families liggen de twee data een paar weken van elkaar. Twee dagen aanhouden, ze tot één dag maken, of kiezen: alle drie zijn normaal. Alles wat op de sterfdag zelf gezegd wordt, van de eerste weken tot het plaatsen van de steen, hoort bij de sterfdag, dus hieronder staat alleen de botsing.

Pravmir legt uit waarom de orthodoxe praktijk de andere datum zwaarder laat wegen: de kerk gedenkt de overledenen op de jaarlijkse terugkeer van hun sterfdag, omdat dat voor een orthodoxe gelovige de dag van de geboorte in het nieuwe, eeuwige leven is. Dat is geen verbod op de verjaardag, die Azbyka van het Geloof als een van de drie jaarlijkse data noemt. Het is de reden dat de sterfdag meer draagt.

Foma voegt de kant van de begraafplaats aan dezelfde kalender toe: het graf mag bezocht worden op de verjaardag of op elke dag die voor hem of haar betekenis had, en het vraagt families om de grote feesten, kerst, Pascha en Pinksteren, en de Goede en de Lichte Week, voor de kerk te houden en niet voor de begraafplaats, niet omdat een bezoek verboden is maar omdat de dag daar hoort. Valt de datum op zo'n feest, dan stelt het voor het bezoek te verschuiven. Wordt de verjaardag opgeslokt door de feestdagen in plaats van door één feest, dan staat het bredere probleem in de eerste feestdagen van een rouwend huishouden.

De verjaardag van een kind dat is overleden

Achter dit deel zit geen onderzoek, want er is bijna niets dat over deze datum gaat, en een ouder die dit leest verdient het dat te horen in plaats van zelfverzekerd advies te krijgen.

Begin bij wat waar is. Het is nog steeds haar verjaardag. De meeste ouders die een kind hebben verloren blijven de leeftijd tellen en blijven die hardop zeggen: ze zou negen geworden zijn. Dat is geen ontkenning en dat hoeft tegen niemand verdedigd te worden, ook niet tegen het familielid dat vindt dat het tijd is om te stoppen. De dag is van de ouders, en wie het meeste draagt, beslist.

De vraag over de taart, gewoon beantwoord. Ja, als je er een wilt. Veel families kopen de taart, zetten de kaarsjes erop en laten de broertjes en zusjes ze uitblazen. Veel andere families kunnen geen taart verdragen en doen iets heel anders. Geen van de twee keuzes zegt iets over hoeveel het kind gemist wordt, en de kaarsjes kunnen aan zonder het lied.

Broertjes en zusjes. Kinderen nemen de vorm van de dag over van de volwassenen, dus vertel ze de dag ervoor het plan, in duidelijke woorden, en geef ieder van hen één taak die ze zelf hebben gekozen: de kaarsjes, de bloemen, het eten uitkiezen, de foto voor op tafel. Verwacht dat ze het ene moment een feest willen en tien minuten later de hele dag beu zijn. Is een van hen nog zo jong dat het overlijden zelf nog uitgelegd moet worden, of nog een keer uitgelegd, dan staan in een kind vertellen dat iemand is overleden de woorden per leeftijd.

Een verzonnen voorbeeld. Lieke overleed toen ze zeven was. Op haar achtste verjaardag deden haar ouders, Bart en Judith, vier dingen: haar lievelingsontbijt, haar naam op een kaars vooraan in de kerk, het kleine taartje dat haar broer Jens had uitgekozen, en een wandeling naar de plas waar ze steentjes had leren keilen. Jens, negen, vroeg of hij wel blij mocht zijn op de verjaardag van zijn zus. Judith zei ja, en dat zijn zus luidkeels aan zijn kant zou hebben gestaan wat die taart betreft.

Wat je tegen een ouder zegt op die dag. Noem de naam van het kind, eerst, vóór al het andere. Vraag niet wat ze vandaag gaan doen. Zeg niet dat het zo moest zijn, en zoek geen reden. Doe één concreet aanbod met een tijd erbij. En kende je het kind, geef de ouders dan een detail dat ze misschien nooit gehoord hebben: wat ze op het schoolplein zei, de grap die ze een maand lang aan iedereen vertelde. Ouders van een kind dat is overleden hongeren naar nieuwe informatie over hem of haar, en één nieuw detail is meer waard dan een alinea medeleven.

Judith, het is Liekes verjaardag. Ze zou acht worden. Ik denk al de hele week aan haar, en aan jou en Bart en Jens. Ik zie haar nog op ons tuinmuurtje staan terwijl ze omroept dat ze een leeuw is. Ik zet zaterdagochtend bloemen op de stoep en ik bel niet aan. Er hoeft niets terug.

Sommige familieleden zeggen de naam van het kind niet meer, omdat ze bang zijn pijn te doen, en van binnenuit lijkt dat precies op vergeten. Een ouder mag het rechtstreeks vragen: zeg haar naam tegen me, ik hoor hem liever. Een vriend die de datum elk jaar in zijn eigen agenda zet, wordt een van de mensen die bleven.

Op die dag aan hem of haar schrijven, en vooruit schrijven aan wie blijft

Van alles wat families op deze datum doen, is schrijven wat het vaakst alleen gedaan wordt en het vaakst bewaard. Het gaat twee kanten op.

Aan hem of haar schrijven. Een brief aan degene die is overleden, op zijn of haar verjaardag, met het nieuws van het jaar, met het ding dat je niet meer hebt kunnen zeggen, of met alleen gefeliciteerd en dan stoppen. Niemand leest hem behalve jij. Een brief schrijven aan iemand die is overleden heeft de aanzetten, de uitgewerkte voorbeelden en het antwoord op de vraag die iedereen stelt, namelijk wat je met de brief doet als hij klaar is.

Bewaren wat er hardop gezegd is. Vertelt iemand aan tafel een verhaal dat de rest nooit heeft gehoord, dan is dat het bewaren waard. Vraag hardop, voordat de ronde begint, of iedereen het goed vindt dat het met een telefoon wordt opgenomen, neem die vraag zelf ook op, en laat iedereen overslaan die dat wil. De regels voor het opnemen van mensen verschillen per land, dus zoek uit wat er geldt waar jij woont. Hoe je dat praktisch aanpakt, staat in stemopnames voor je gezin. En bestaat de stem die je op deze datum wilt horen alleen nog als een bericht op een voicemail, dan komt die voicemail bewaren eerst, voordat iemand het abonnement opzegt.

Vooruit schrijven. De andere richting is de richting die deze datum mensen in het hoofd legt, meestal rond negen uur 's avonds: dat hun eigen gezin ooit zo'n datum zal hebben, en dat er iets is wat ze ervoor kunnen achterlaten. Dat is een brief die een levend mens schrijft om later geopend te worden. Op Goodbye App bevat zo'n brief jouw woorden en één opname van je eigen stem. Je noemt de mensen naar wie hij gaat, en de dag en het uur waarop hij naar ze gemaild wordt, tot dertig jaar vooruit. Hij blijft privé tot hij verstuurd is, en het is gratis. Elke brief wordt één keer verstuurd, dus de verjaardag die je in gedachten hebt is één brief, en de verjaardag daarna is een volgende.

Is dat waarvoor je kwam en niet het plan voor vandaag, dan gaat verjaardagsbrieven voor de jaren die je misschien mist over hoeveel je er schrijft en wat er in elke brief hoort, en gaat brieven voor de mijlpalen van je kinderen over de bruiloften en de diploma's.

Vragen die families stellen

Wat doe je op de verjaardag van iemand die is overleden? De meeste families doen één klein ding met een begin en een einde: een gebed of een dienst in de ochtend, een kwartier bij het graf, zijn of haar eten aan tafel, een toost van veertig seconden, en de dag afgesloten op een aangekondigd uur. Het beslisschema hierboven regelt of je de dag dit jaar wel of niet markeert, en de tabel met dertien tradities laat zien wat huishoudens op die datum werkelijk doen.

Mag je de verjaardag van een overledene vieren? Ja. Het woord waar mensen over struikelen is "vieren", en dat kun je laten vallen: de meeste families markeren de dag in plaats van hem te vieren, en dat ziet uit als gebed, eten, het graf, een toost en een vroeg einde. De orthodoxe praktijk staat toe dat overledenen op hun geboortedag gedacht worden en beveelt niet aan om de dag als een gewoon feest te houden.

Hoe heet de verjaardag van iemand die is overleden? Het Nederlands heeft er geen woord voor, en de woorden die het wel heeft, zoals sterfdag en jaargetijde, wijzen naar de sterfdag. Families zeggen gewoon "papa's verjaardag" of "ze zou veertig geworden zijn".

Zeg je gefeliciteerd tegen iemand die is overleden? Veel mensen doen dat, hardop of op papier, en er is niets verkeerd aan. Anderen blijven in het woord haken en zeggen liever "ik denk vandaag aan je", of alleen de naam.

Kan een priester hem of haar op de verjaardag gedenken? In de orthodoxe praktijk wel. Azbyka van het Geloof noemt de jaarlijkse sterfdag, de geboortedag en de naamdag als de drie jaarlijkse data om een overledene te gedenken, en de priesters die daar antwoorden zeggen dat een briefje voor de proskomidie op elke feestdag wordt aangenomen. Of er op de datum een panichida gehouden kan worden, hangt van de kerkelijke kalender af, dus dat vraag je aan de parochie. In een rooms-katholieke parochie in Nederland of Vlaanderen vraag je een misintentie aan bij het parochiesecretariaat.

Kent de joodse traditie de verjaardag? Niet als gebruik. ReformJudaism.org schrijft dat het jodendom de geboortedag van overleden dierbaren traditioneel niet herdenkt, en dat in plaats daarvan de jaarlijkse sterfdag wordt gehouden, de jaartijd. Die loopt vanaf de sterfdatum op de Hebreeuwse kalender, waardoor hij ten opzichte van de gewone datum opschuift, en de gebruiken zijn de kaars en het Kaddisj. Een verjaardag wordt op dezelfde site wel genoemd onder de dagen waarop een familie het graf kan bezoeken.

Mag je in de islam de verjaardag van een overledene herdenken? De geleerden die hier worden aangehaald houden het erop dat een jaarlijkse gedenkdag een nieuwlichterij is, terwijl een graf bezoeken om voor de overledene te bidden en aan het hiernamaals te denken op elke dag is voorgeschreven. Waar geen discussie over is, is wat de overledene bereikt: doea, om vergeving vragen, en liefdadigheid die namens hem of haar gegeven wordt, zonder voorgeschreven datum. Veel islamitische gemeenschappen houden wel jaarlijkse gedenkdagen, dus vraag het je eigen imam en niet een webpagina.

Ik maak me zorgen om iemand op die dag. Verhoogt de datum het risico? Niet volgens het onderzoek dat er is. De weken rond een verjaardag en rond een sterfdag zijn vergeleken met de rest van het jaar en kwamen er niet als een risicovoller venster uit. Beter onderbouwd is dat de weken direct na een overlijden de zwaardere zijn. Maak je je dus vandaag zorgen om iemand, dan is de datum geen reden om te wachten en geen reden om gerust te zijn. Vraag het die persoon gewoon, en blijf.

Is de tweede verjaardag makkelijker dan de eerste? Meestal wel, maar niet voor iedereen. In het onderzoek onder weduwen en weduwnaars hierboven kwam de verhoogde klachtenlast rond de verjaardag van de overleden partner naar voren in de eerste zes maanden na het verlies, en na achttien maanden was die er niet meer. Rouw houdt zich niet aan de kalender die hij meekrijgt, en daarom is een plan met een aangekondigd einde het waard, welke kant de dag ook op gaat.

Lees je dit omdat je aan zelfdoding denkt, praat er dan vandaag nog met iemand over. findahelpline.com vermeldt gratis, vertrouwelijke hulplijnen in jouw land, en meer lees je op onze pagina over zelfdoding en zelfbeschadiging.