Een kind vertellen dat iemand is overleden: wat zeg je per leeftijd

Je hebt waarschijnlijk niet veel tijd. Er is iemand overleden, een kind zit in de kamer ernaast of op de achterbank, en wat je nodig hebt is geen theorie over hoe kinderen de dood begrijpen. Je hebt één zin nodig die je hardop kunt zeggen zonder dat hij halverwege breekt. Doodgaan uitleggen aan een kind van vier is een ander gesprek dan aan een kind van negen, en op deze pagina staan de woorden voor elke leeftijd.

Een kind vertellen dat iemand is overleden is een gesprek en geen mededeling, dus deze pagina begint bij die eerste zin. Daarna de woorden voor elke leeftijd, van peuter tot puber, vier gesprekken die helemaal zijn uitgeschreven, eerlijke antwoorden op de vier vragen die kinderen stellen, de woorden die je beter niet gebruikt, een beslisschema voor de uitvaart, hoe de eerste weken eruitzien, en bij wie je om hulp vraagt.

Dit is een gids voor een gesprek, geen medisch advies. De organisaties aan het eind zijn de mensen die dit voor hun werk doen, en in de eerste week een van hen bellen is verstandig, geen teken dat er iets is misgegaan.

De eerste zin, en waarom het woord dood erin moet

De duidelijkste voorbeeldopening die ergens op papier staat komt van het Dougy Center, het centrum voor rouwende kinderen in Portland, in de Verenigde Staten:

Lieverd, ik heb heel verdrietig nieuws. Papa is gestorven. Zijn hart is gestopt met werken. Hij heeft een hartaanval gehad en de dokters konden zijn hart niet meer repareren.

Vier zinnen. Ze waarschuwen het kind dat er iets aankomt, ze zeggen het feit met het woord gestorven in de tweede zin en niet in de tiende, ze leggen doodgaan uit op een manier die een kind zich kan voorstellen, en ze noemen de oorzaak, zodat het kind er niet zelf een hoeft te verzinnen.

Zeg dood of gestorven, niet iets zachters. De Britse organisatie Child Bereavement UK vat het in één regel samen: het is belangrijk om de echte woorden te gebruiken, dood en doodgegaan. Een kind dat hoort dat het opa verloren is, wil weten wie hem aan het zoeken is.

Bouw de zin in vier stukken, en stop dan met praten.

Noem de ziekte, als er een was. Het Dougy Center is daarover heel precies: als iemand is gestorven aan kanker of leukemie, zeg dat dan, in plaats van dat hij heel erg ziek werd. Een kind dat leert dat ziek worden is waar mensen aan doodgaan, heeft een nieuwe angst klaarliggen voor de eerste verkoudheid in huis, ook voor zijn eigen.

Vertel het vandaag, en vertel het zelf. Dezelfde richtlijn raadt aan het kinderen zo snel mogelijk te vertellen, zodat ze het horen van iemand die ze vertrouwen en niet van een ander kind, een telefoongesprek dat ze half meehoorden of een scherm.

Zeg minder dan je hebt voorbereid, en zeg daarna wat er nu gaat gebeuren. Geef een korte uitleg en laat hun vragen de rest bepalen. Dan één regel over de eigen dag van het kind: wie hem ophaalt, waar hij vanavond slaapt, wie er voor hem zorgt. De eerste stille vraag na een overlijden is heel vaak een praktische, en door die ongevraagd te beantwoorden hoeft hij hem niet te stellen.

Waar je niet mee begint. Niet met een opdracht over hoe het kind zich moet gedragen, zoals de vraag om dapper te zijn of om sterk te zijn voor zijn moeder. Niet met een vraag ("weet je wat er is gebeurd?"), want daarmee geef je hem de taak om te raden. En niet met de belofte dat alles goed komt.

Wat zeg je op welke leeftijd: doodgaan uitleggen aan een kind, van peuter tot puber, met de woorden zelf

De tabel rust op één kader. De kinderarts David J. Schonfeld beschreef in 1993 in het Journal of Pediatric Health Care de vier begrippen die een kind moet bereiken voordat de dood betekent wat hij voor een volwassene betekent. Onomkeerbaarheid: doodgaan is voorgoed, en anders dan de figuren op het scherm die doodgaan en weer terugkomen, komt niemand terug. Volledigheid: alles in het lichaam stopt, dus de persoon kan niet zien, niet horen, geen kou voelen en geen pijn voelen. Onvermijdelijkheid: alles wat leeft gaat een keer dood. Oorzakelijkheid: kinderen moeten geholpen worden naar de echte oorzaak, want de oorzaak die ze zelf verzinnen zijn ze meestal zelf.

Nog iets over de leeftijdsgroepen. Elke serieuze bron deelt de kindertijd anders in, dus de rijen hieronder zijn een synthese, gemaakt zodat er bij elke groep woorden staan en niet zodat er een norm staat, en jouw kind kan in de rij boven of onder zijn verjaardag horen. Child Bereavement UK, de Milanese organisatie voor palliatieve zorg VIDAS en de Italiaanse hulpdienst Unobravo publiceren allemaal hun eigen indeling, en die zijn het lezen waard.

De waarschuwing telt zwaarder dan de tabel. Schonfeld schrijft dat kinderen deze begrippen gemiddeld tussen hun vijfde en zevende bereiken, dat de verschillen tussen kinderen van dezelfde leeftijd groot zijn, en dat kinderen onder spanning terugvallen naar een eerder stadium. Een overlijden in de familie is per definitie spanning, dus, zoals hij het zegt, zijn kinderen het meest geneigd te functioneren alsof ze een minder ontwikkeld begrip van de dood hebben op precies het moment dat ze een volwassen begrip nodig hebben.

Vier vragen die beter werken dan raden op basis van een verjaardag. Schonfeld geeft er vier om aan het kind te stellen, één per begrip, om te weten te komen waar dit kind echt is. Stel ze op een rustig moment en luister, in plaats van ter plekke te verbeteren:

1. Als iemand dood is, kan hij dan weer levend worden? (onomkeerbaarheid)
2. Wat gebeurt er met mensen als ze dood zijn? Kunnen ze nog zien of horen of pijn voelen? (volledigheid)
3. Waardoor gaan mensen dood? (oorzakelijkheid)
4. Wie gaat er dood? Gaat iedereen een keer dood? (onvermijdelijkheid)

Een kind van zes dat zegt dat mensen doodgaan omdat ze stout waren, heeft het gesprek over oorzaak nodig voordat er iets anders aan de orde is.

Vier complete gesprekken, woord voor woord: een plotselinge dood tegen een kind van vier, een lange ziekte tegen een kind van zeven, een moeder tegen een kind van tien, een broer tegen een puber

Een plotselinge dood verteld aan een kind van vier, een lange ziekte aan een kind van zeven, de dood van een moeder aan een kind van tien, en de dood van een broer aan een puber. De kinderen zijn verzonnen, de dingen die zij zeggen zijn de dingen die kinderen werkelijk zeggen, en elk woord van jouw helft is bedoeld om in je eigen woorden te veranderen. Lees het gesprek dat je nodig hebt eerst één keer hardop, zodat de woorden in je mond zitten en niet op een scherm.

1. Een plotselinge dood, tegen een kind van vier. Haar opa is in de nacht gestorven.

Jij. Noor, kom even bij me zitten. Ik heb heel verdrietig nieuws. Opa is vannacht gestorven. Zijn hart is gestopt met werken en de dokters konden het niet meer aan de praat krijgen. Als iemand doodgaat, stopt zijn lichaam helemaal met werken en kan het niet meer aangaan. Dus opa komt niet terug, en we gaan hem niet meer zien.

Noor. Gaan we morgen naar zijn huis?

Jij. Dat kan. Opa zal er niet zijn, omdat hij gestorven is. Oma is er wel, en zij is heel verdrietig, en zij zal blij zijn om jou te zien.

Noor. Heeft opa het koud?

Jij. Nee. Als iemand gestorven is, kan hij helemaal niets meer voelen. Hij kan geen kou voelen en hij kan geen pijn voelen.

Noor. Mag ik mijn koekje?

Jij. Ja. En je mag me altijd iets over opa vragen. Vanavond breng ik je naar bed, morgen breng ik je naar school, en ik ben er deze hele week.

Het gesprek corrigeert het ene ding dat ze gelooft, namelijk dat hij ergens is en het koud heeft, en beantwoordt daarna zonder een spier te vertrekken de vraag over het koekje. Dat ze teruggaat naar haar koekje betekent niet dat ze het niet heeft gehoord. Ze zal dit alles deze week nog een paar keer vragen, en de antwoorden horen niet te veranderen.

2. Een lange ziekte, tegen een kind van zeven. Zijn oma had twee jaar leukemie en hij wist dat ze ziek was.

Jij. Thijs, kom even zitten. Ik heb verdrietig nieuws over oma. Oma is vanmorgen gestorven, in het ziekenhuis, met opa en mij erbij. De leukemie had haar lichaam te zwak gemaakt, en op het laatst is haar lichaam gestopt met werken.

Thijs. Maar ze had toch medicijnen.

Jij. Ja. Die hebben lang gewerkt en ons twee jaar extra met haar gegeven, en toen werkten ze niet meer. Dat is niet omdat zij iets verkeerd heeft gedaan, en ook niet omdat iemand anders dat deed.

Thijs. Is leukemie besmettelijk? Kan ik het krijgen?

Jij. Nee. Leukemie is een kanker van het bloed. Je kunt het van niemand krijgen en niemand heeft het aan oma gegeven. Het is heel iets anders dan een verkoudheid, en bijna elke ziekte die jij en ik krijgen, daar worden we beter van.

Thijs. Ik ben de vorige keer niet mee geweest naar haar.

Jij. Dat weet ik. Dat heeft niets veranderd aan haar ziekte, helemaal niets. Ze wist dat je van haar hield, en ik heb het haar elke keer verteld. Heel veel mensen hadden gewild dat ze nog één keer waren gegaan. Ik ook.

Het gesprek noemt de ziekte bij naam, zet die los van elke verkoudheid die hij deze winter zal krijgen, en neemt het schuldgevoel dat hij aan het eind half opbiecht aan zonder hem het gevoel uit te praten. Hij zei het belangrijkste als laatste, en dat is normaal.

3. Een moeder, tegen een kind van tien. De zin, de feiten en de praktische antwoorden. Hier hoeft niets versierd te worden.

Jij. Daan, ik moet je iets heel verdrietigs vertellen en ik ga het meteen zeggen. Mama is vanmiddag in het ziekenhuis gestorven. Haar hart is gestopt, en de dokters zijn lang met haar bezig geweest, en ze konden het niet meer aan de praat krijgen.

Daan. Nee. Dinsdag was er niks.

Jij. Dat is waar. Het ging heel snel en niemand had het verwacht, ook de dokters niet. Ik vertel je alles wat je wilt weten, vandaag of over een maand, en als ik het niet weet, zeg ik dat ik het niet weet.

Daan. Wie brengt mij dan naar school?

Jij. Ik. Maandag en elke dag daarna. Aan waar je woont en wie er voor je zorgt verandert niets.

Daan. Moet ik het aan iedereen vertellen?

Jij. Nee. Ik mail vanavond je school, zodat jij niet degene hoeft te zijn die het zegt. Je mag het vertellen aan wie je wilt, wanneer je wilt, en aan helemaal niemand als je dat liever hebt.

Eerst het feit, en dan de twee dingen die een kind van tien het vaakst nodig heeft: de feiten over het overlijden, en dat zijn eigen leven doorgaat. De vraag of hij het aan iedereen moet vertellen is de vraag die volwassenen vergeten, en die taak van hem overnemen is bijna altijd goed.

Dezelfde opening, als het hun vader is die is gestorven. De vorm verandert niet en de volgorde ook niet. Alleen de oorzaak en de naam van de persoon schuiven:

Daan, ik moet je iets heel verdrietigs vertellen en ik ga het meteen zeggen. Papa is vanmiddag in het ziekenhuis gestorven. Hij heeft vanmorgen een hersenbloeding gehad, dat is een plotselinge beschadiging in de hersenen, en de dokters konden die schade niet herstellen. Hij is niet meer wakker geworden en hij heeft geen pijn gehad. Ik breng je maandag naar school en elke dag daarna, en aan waar je woont en wie er voor je zorgt verandert niets.

4. Een broer, tegen een puber. De richtlijn van Child Bereavement UK over de dood van een broer of zus heeft dit gesprek gevormd: dezelfde directe woorden, een bepaald schuldgevoel dat je voor bent, en een veranderde plek in het gezin.

Jij. Lieke, kom even bij me zitten. Jesse is vanmorgen gestorven. Ik ga je precies vertellen wat er is gebeurd, hetzelfde als ik de volwassenen vertel. Hij is vanmorgen op het voetbalveld in elkaar gezakt. Zijn hart is gestopt en de ambulancebroeders konden het niet meer aan de praat krijgen. De dokters denken dat er iets met zijn hart was wat niemand wist, en daar vertellen ze ons deze week meer over. Dat is alles wat ik nu weet. Als ik meer weet, weet jij meer, op dezelfde dag als ik.

Lieke. Ik heb vorige week zo gemeen tegen hem gedaan.

Jij. Daar wil ik iets over zeggen voordat je het mee gaat dragen. Niets wat je tegen hem hebt gezegd, en niets wat je ooit over hem hebt gedacht, heeft er iets mee te maken dat hij is gestorven. Broers en zussen zeggen gemene dingen tegen elkaar. Dat is niet wat dit was.

Lieke. Ik weet niet wat ik moet doen.

Jij. Je hoeft niets te doen en je hoeft je niets te voelen. Ik mis hem ook, en je staat er in dit huis niet alleen mee. Mensen gaan deze week vreemde dingen tegen je zeggen, en sommigen gaan vragen of je nu enig kind bent. Daar hoef je nooit antwoord op te geven.

Het gesprek behandelt haar als een volwassene wat de feiten betreft, omdat Schonfeld waarschuwt dat volwassenen onterecht aannemen dat een puber die rationeel kan denken geen uitleg meer nodig heeft. Het brengt het schuldgevoel zelf ter sprake in plaats van erop te wachten, en Child Bereavement UK raadt aan hardop te zeggen dat jij ook rouwt, zodat zij niet achterblijft met het troosten van een ouder die doet alsof het gaat. De laatste regel geeft haar toestemming om de vraag over enig kind te weigeren, en dat is een van de eenzamere dingen die een rouwende broer of zus gevraagd wordt.

De vier vragen die kinderen stellen, en eerlijke antwoorden: is het mijn schuld, ga jij ook dood, waar is hij nu, mag ik nog tegen hem praten

1. Is het mijn schuld? De meeste kinderen vragen dit nooit hardop. Schonfeld beschrijft hoe jonge kinderen oorzaak en gevolg begrijpen als magisch denken, dat door volwassenen vaak onbedoeld wordt versterkt, en schrijft dat kinderen de verantwoordelijkheid voor een overlijden naar zich toe trekken door te besluiten dat hun eigen boze gedachten of iets wat er helemaal niets mee te maken had het heeft veroorzaakt. Zijn advies is om aan te nemen dat het schuldgevoel er is, ook waar het kind er onmogelijk iets mee te maken kan hebben, en om het zelf ter sprake te brengen. Zijn voorgestelde formulering gaat ongeveer zo:

Heel veel kinderen die ik heb ontmoet en van wie [de oma] was gestorven hebben me verteld dat ze ergens binnenin voelden dat het misschien hun schuld was, ook als dat duidelijk niet zo was. Wij weten samen dat gedachten en gevoelens iemand niet kunnen laten doodgaan. Ik weet dat jij niets hebt gedaan waardoor oma is gestorven. Maar ik vroeg me af of jij je ooit zo hebt gevoeld als die andere kinderen?

Voor een kind van vier korter: "Door niets wat jij hebt gedaan, niets wat je hebt gezegd en niets wat je hebt gewenst is dit gebeurd. Het was haar ziekte." Gelooft een kind dat mensen doodgaan omdat ze stout waren, dan geeft dat geloof hem de schuld van dit overlijden en vertelt het hem dat hij de volgende is, dus verbeter het rechtstreeks. Is er een broer of zus gestorven, dan noemt Child Bereavement UK dezelfde angst en hetzelfde antwoord: ze moeten horen dat het hun schuld niet is.

2. Ga jij ook dood? Het gratis Spaanse handboek Hablemos de duelo, geschreven door kinder- en jeugdpsycholoog Patricia Diaz Seoane voor de Fundacion Mario Losantos del Campo in Madrid, is het nuttigste wat er over deze vraag is gepubliceerd. Het waarschuwt dat beide korte antwoorden verkeerd uitpakken. Een plat ja geeft een kind iets om vanavond voor te vrezen. Een plat nee is een leugen die ze later ontdekken, en dat kost je precies wat je het meest nodig hebt: dat ze je geloven. Wat het aanraadt is uitstel: toegeven dat het waar is, en het heel ver weg leggen. De voorbeeldantwoorden, in het Nederlands:

• "Ja, lieverd, ik ga dood, maar pas over een heel, heel, heel lange tijd."
• "Ik ga dood als jij heel groot bent en voor jezelf kunt zorgen."
• "Natuurlijk, lieverd. Maar als ik doodga, ben jij veel ouder. Je hebt dan allerlei dingen gedaan, je bent van school, misschien heb je zelf een gezin, en je hebt werk."

Kinderen komen met het voor de hand liggende tegenargument, want een van hen kent een kind van wie de vader jong is gestorven. Het handboek antwoordt daar ook op: dat is waar, en meestal gaan mensen dood na een heel, heel lange tijd, of als ze heel, heel ziek zijn. Voeg daar dan de praktische helft aan toe, die geen enkele troostende zin vervangt. Noem de persoon die voor hen zou zorgen: "Als er ooit iets met mij zou gebeuren, zorgt tante Marjan voor jou, in dit huis, en dat weet zij allang." Een volwassene met een naam neemt meer angst weg dan welke zin over tijd ook.

3. Waar is hij nu? Het lichaam is de helft die volwassenen overslaan. Jonge kinderen denken concreet en nemen uitleg letterlijk, schrijft Schonfeld, en zijn eigen voorbeeld zijn kinderen die hadden gehoord dat het lichaam in een kist wordt gelegd en die daarna niet mee naar de opbaring wilden, omdat ze zich afvroegen wat er met het hoofd was gebeurd. Beschrijf het dus letterlijk:

Zijn hele lichaam ligt in de kist, languit. Vrijdag gaat de kist naar het crematorium, waar heel grote hitte een lichaam in as verandert, of hij wordt begraven op de begraafplaats, in de grond. Hij voelt daar niets van, omdat hij gestorven is.

De andere helft is wat jullie gezin gelooft. Schonfeld schrijft dat je religieuze uitleg met kinderen mag delen, maar dat die niet de enige uitleg van de dood hoort te zijn. Zijn argument daarvoor is een kind dat hoorde dat God de baby zo graag wilde dat hij hem als engel bij zich terug wilde, en dat ook had gehoord dat de kerk het huis van God was, en dat zich daarna in de kerk opzettelijk misdroeg zodat God zou zien dat hij geen engelenmateriaal was. Zeg je geloof dus als geloof, in de woorden die jullie thuis gebruiken, na de feiten en niet in plaats daarvan, en leen geen geloof dat je niet hebt omdat het troostend klinkt. Twee dingen blijven waar, wat jullie gezin ook gelooft: hij komt niet terug, en we gaan hem niet meer zien. Kom je aan het eind van wat je weet, dan heeft de Sociedade Brasileira de Pediatria in haar richtlijn over rouw bij kinderen de beste zin die er is: dat weet ik niet, laten we het samen uitzoeken.

4. Mag ik nog tegen hem praten? Ja. In heel veel huishoudens is praten tegen de dode geen misverstand dat verbeterd moet worden, het is wat de familie doet: bij het graf, bij de foto op de kast, in een gebed, hardop in de auto. Dat hoeft allemaal niet gerepareerd te worden, en een kind dat hoort dat het onzin is, verliest de persoon en de gewoonte in één keer. Wat daarnaast hoort, is het deel dat waar is wat jullie gezin ook gelooft, gezegd in woorden die een kind kan vasthouden:

• "Ja. Je mag tegen hem praten wanneer je wilt, hardop of in je hoofd, en je hoeft me er niets over te vertellen."
• "Hij komt niet terug, en we gaan hem niet meer zien. Tegen hem praten is nog altijd iets wat mensen hun hele leven doen."
• "Wil je iets tegen hem zeggen en heb je me er liever bij, kom me dan halen, wanneer dan ook, ook midden in de nacht."

Geef ze er daarna iets mee te doen. Welterusten zeggen tegen de foto. Een doos in hun kamer. Naar het graf gaan als jullie dat doen. Of laat ze hem schrijven: onze gids over een brief schrijven aan iemand die is overleden is voor volwassenen geschreven, en de dankbaarheidsopdracht daarin, de dingen waarvoor je hem nooit hebt kunnen bedanken, werkt met een beetje hulp ook voor een kind van acht.

Woorden die je beter niet gebruikt, en wat je in plaats daarvan zegt

Dit gaat niet over fijngevoeligheid, het gaat over letterlijkheid. Een kind van vier hoort wat je hebt gezegd en niet wat je bedoelde, dus de zin die je koos om het zachter te maken is vaak de zin die je zes maanden later weer moet rechtzetten.

De rijen komen uit verschillende hoeken, dus hier staat wie wat noemt. Child Bereavement UK noemt verloren, heengegaan, naar de sterren en gaan slapen, en schrijft dat zulke omschrijvingen vriendelijker kunnen lijken en tegelijk verwarring veroorzaken. Memorial Sloan Kettering Cancer Center, waarvan de gids voor gezinnen naast het Engels ook in het Russisch, Spaans en Chinees verschijnt, noemt heengegaan en weggegaan. Het Dougy Center noemt heengegaan, gaan slapen, overgegaan en verloren in één regel, en is de bron voor het noemen van de ziekte. De rij over meekijken uit de hemel draagt een waarschuwing van Pro Palliativ, het voorlichtingsproject van de Russische hospicestichting Vera, dat vaststelt dat het troostende beeld van een opa of oma die van boven meekijkt eerder angst dan rust oplevert, en dat twee eigen onwaarheden noemt om te vermijden: ze ligt in het ziekenhuis, en ze is op een lange reis.

Nog iets over de Nederlandstalige rijen. Inslapen is hier zo gewoon geworden dat niemand er nog het slapen in hoort, behalve een kind van vier, dat het er wel in hoort en vanavond naar bed moet. En een sterretje geworden is voor heel veel gezinnen, vooral na de dood van een baby of een jong kind, hun eigen liefdevolle woord, dat ze mogen houden. Het probleem is niet het woord, het is het woord als uitleg: zeg eerst wat er is gebeurd, en pas daarna wat jullie erover zeggen. De laatste twee rijen komen van geen van de genoemde bronnen, en daar hoort er eigenlijk nog één bij die je in Nederland en Vlaanderen overal hoort: dat iemand de strijd heeft verloren, wat een kind vertelt dat er een wedstrijd was die je kunt winnen.

Moet het kind mee naar de uitvaart? Een beslisschema

Eerst twee eerlijke dingen. Schonfeld zegt onomwonden dat hier weinig onderzoek naar is gedaan en dat zijn richtlijn uit zijn eigen klinische ervaring komt. En Child Bereavement UK geeft beide helften door van de kinderen zelf: sommigen die de keuze niet kregen vertelden de organisatie dat ze er diep de pest in hadden dat ze er niet bij mochten zijn, ook waar dat met de beste bedoelingen was besloten, terwijl kinderen die waren voorbereid en wel meegingen er geen spijt van hadden. Geen van beide bronnen stelt een minimumleeftijd. Jullie eigen traditie of jullie eigen familie kan er een stellen, en dat is een andere vraag dan wat de richtlijn zegt; wat de richtlijn zegt, is dat de beslissing bij het kind en het gezin hoort en niet bij een regel.

Het draaiboek vooraf. Dit is het deel dat de meeste volwassenen overslaan en het deel dat bepaalt hoe de dag gaat. Zeg het thuis, de dag ervoor, met jullie eigen details. Het draaiboek hieronder beschrijft een dienst in de aula van een uitvaartcentrum, een paar dagen na het overlijden, met de kist dicht. In de islamitische en in de joodse praktijk is de begrafenis meestal binnen een dag en is er normaal gesproken geen opbaring, dus dan is er een uur in plaats van een avond om dit te zeggen. Houd dezelfde volgorde aan, in jullie eigen traditie en jullie eigen woorden, en zeg het in de auto als dat de tijd is die je hebt.

Vrijdag is de uitvaart van oma. Die is in de aula van het uitvaartcentrum aan de Kerkstraat en hij duurt ongeveer drie kwartier. Het lichaam van oma staat vooraan in een lange houten kist, met de deksel erop. Haar hele lichaam ligt erin, languit. Er zijn ongeveer zestig mensen en veel van hen zullen huilen, ik ook en opa ook, en daar is een uitvaart voor. Iemand gaat vooraan staan en vertelt over oma, en er wordt twee keer muziek gespeeld die zij mooi vond. Daarna is er in de zaal ernaast koffie en zijn er broodjes. Tante Hanneke zit naast je, en wil je op een moment naar buiten, dan knijp je in haar hand en ga je.

De regel dat haar hele lichaam erin ligt, languit, staat er om de reden die Schonfeld geeft: de kinderen in zijn voorbeeld hadden gehoord dat het lichaam in een kist gaat en wilden niet mee, omdat ze zich afvroegen wat er met het hoofd was gebeurd.

Het lichaam zien is een andere vraag. Child Bereavement UK behandelt het lichaam zien apart, en de voorwaarden zijn strenger. De keuze moet echt zijn, het kind moet weten dat niemand het van hem verwacht, en het mag op elk moment van gedachten veranderen, ook nog in de deur. Alles wat ze kunnen zien of aanraken hoort vooraf beschreven te worden: de kamer, wie er nog zijn, wat ze aanheeft, waarmee ze is bedekt, en dat ze koud zal aanvoelen en dat haar huid heel bleek is. In Nederland wordt vaak thuis opgebaard, in de voorkamer of in de slaapkamer, en dan is het lichaam zien geen bezoek maar een dag lang een open deur: dezelfde voorwaarden gelden dan elke keer opnieuw, en een kind mag de kamer net zo goed overslaan. Kun je zelf niet in die kamer zijn, zoek dan een andere vertrouwde volwassene om met ze mee te gaan, in plaats van hun kans te laten vervallen.

Als ze niet meegaan. Betrek ze bij het samenzijn erna. Laat ze een tekening maken of een kaartje schrijven dat op de kist wordt gelegd. Zoek thuis een eigen manier om het uur te markeren. En onthoud wat Child Bereavement UK schrijft in haar richtlijn over een uitvaart uitleggen: het is nooit te laat voor een herdenking of een andere bijeenkomst waarin het kind afscheid neemt.

De eerste weken: hoe rouw eruitziet op elke leeftijd

Het nuttigste om over de eerste weken te weten is dat een kind dat er goed uitziet nergens een bewijs van is. Schonfeld schrijft dat kinderen diep en lang rouwen, maar dat volwassenen die indruk misschien niet krijgen, omdat ze sterke gevoelens niet lang achter elkaar vasthouden. Rouw komt in uitbarstingen: twintig minuten, en dan voetbal. De uitwisseling die hij beschrijft is de uitwisseling waar je bij jezelf op moet letten. Een achtergebleven ouder zegt dat het goed gaat met het kind terwijl hij zelf omvalt, en daar stopt het gesprek. Wat het kind dan alleen moet dragen, is juist het enge deel: of het zijn schuld was, of jij de volgende bent die doodgaat, en wie er dan voor hem zou zorgen.

Licht de school in, en spreek één signaal af, per mail voordat het kind weer naar school gaat, zodat geen enkele leraar het voor de klas te horen krijgt:

Beste meester Bram, ik laat je weten dat Marieke, de moeder van Daan, donderdagmiddag is overleden. Daan is tien en hij weet alle feiten. Maandag is hij weer op school. Hij wil liever niet dat het in de klas wordt verteld, en hij vindt het goed als je het aan de andere leraren doorgeeft.

Zou ik één ding met je mogen afspreken. Als hij het lokaal uit moet, legt hij zijn etui op tafel en mag hij naar juf Ilse, zonder dat hij het hoeft te vragen. Juf Ilse heeft gezegd dat zij die persoon wil zijn. Zijn huiswerk komt een tijdje misschien te laat, en laat het me weten als je iets ziet waar je je zorgen over maakt, hoe klein ook. Met vriendelijke groet, Paul Hendriks

Het lange verhaal, waar niemand je voor waarschuwt. Schonfeld schrijft dat kinderen in fasen rouwen, over vele jaren, en het overlijden bij elke nieuwe levensfase opnieuw verwerken, met nieuw denken en nieuw voelen, tot ze een verklaring hebben waar ze genoeg aan hebben. Een kind dat het op zijn zesde aanvaardde, vraagt het op zijn elfde dus helemaal opnieuw, en op zijn zestiende nog een keer met moeilijker vragen. Dat is geen terugval en jouw uitleg heeft niet gefaald. Het is hetzelfde kind, met een groter hoofd, dat het nu goed vraagt.

De zwaarste dagen staan op de kalender en komen niet zomaar. Onze gids over de eerste kerst zonder een dierbare heeft een deel dat voor kinderen is geschreven, en wat je zegt op een sterfdag heeft de woorden voor de dag zelf.

Als er eerst een huisdier doodging, en het gesprek dat daarbij hoort

Voor heel veel kinderen is de eerste dood die ze meemaken die van een dier, en voor heel veel ouders is het de eerste keer dat ze het woord hardop moeten zeggen. Child Bereavement UK gebruikt precies dezelfde regel voor de dood van een huisdier: gebruik de woorden dood en doodgegaan, en niet gaan slapen of verloren. Eén ding beweert deze pagina niet, en dat is dat de dood van een huisdier een kind voorbereidt op de dood van een mens. Geen enkele bron die we hebben gelezen zegt dat. Wat waar is, is smaller: de woorden zijn dezelfde, de vragen zijn dezelfde, en het is echte oefening voor de volwassene.

Bij de dierenarts gaat de taal mis, want het gewone Nederlandse woord ervoor is precies het woord dat je moet vermijden: laten inslapen. Bedenk de zin voordat je gaat:

De dierenarts heeft Max een spuitje met medicijnen gegeven. Dat deed geen pijn. Zijn hart is daarvan gestopt, en toen is hij doodgegaan. Hij wordt niet meer wakker, want doodgaan is niet hetzelfde als slapen.

Is het dier thuis of op straat doodgegaan, dan werkt dezelfde vorm: wat er is gebeurd, dat zijn lichaam is gestopt met werken, dat het niet meer kan aangaan, en dat niets wat het kind heeft gedaan dit heeft veroorzaakt. Ook hier komt de schuldvraag langs, want een kind dat het tuinpoortje open heeft laten staan heeft dat allang uitgerekend. De rest van de richtlijn is dezelfde als bij een mens, een toon lager: laat ze voelen wat ze voelen, wees duidelijk en eerlijk, help ze het dier op een eigen manier te onthouden, en heb geduld met hoe lang het duurt.

Wanneer je hulp zoekt, en bij wie

Twee grenzen die een ouder kan gebruiken, en geen van beide is een lijstje om je kind langs te leggen.

De eerste gaat over tijd en breedte. Het Spaanse handboek dat hierboven is aangehaald geeft daarvan de meest praktische versie: kijk naar wat blijft en wat uitwaait. Het schoolwerk niet meer op kunnen pakken, of vrienden en clubs niet meer. Extreme stemmingswisselingen. Verdriet waardoor een kind niet meer functioneert. Veel te veel verantwoordelijkheid op zich nemen. Terugkerende angsten, of terugkerende gedachten over de dood. Schuld. Alles wat lang doorgaat, of in veel delen van hun leven komt, of hun ontwikkeling ophoudt. Twee moeilijke weken zijn dat niet. Vier maanden waarin hun leven kleiner wordt wel.

De tweede gaat over gedrag en niet over gevoel. De versie van het Dougy Center is dat de meeste kinderen en pubers terugkomen op het niveau waarop ze voor het overlijden functioneerden, dat sommigen risico lopen op problemen als een depressie, angst of moeite op school, en dat je het advies van een bevoegde hulpverlener in de geestelijke gezondheidszorg moet zoeken als je gedrag ziet dat blijft en dat het dagelijks leven van een kind in de weg zit. Het dagelijks leven is de toets. Verdrietig is geen symptoom. Dezelfde richtlijn vertelt je wat je moet vragen aan wie je vindt: ervaring en opleiding op het gebied van rouw en verlies, ervaring met kinderen, en hoe ze werken.

Waarom een hulpverlener eerder naar een kind kijkt dan naar een volwassene. De American Psychiatric Association vat de criteria voor een langdurige rouwstoornis samen met verschillende termijnen voor de twee: ten minste een jaar na het overlijden bij een volwassene, en ten minste zes maanden bij een kind of puber. De mensen die dit werk doen beginnen bij kinderen dus eerder te kijken, en dat is een reden om eerder te vragen, geen vakje om af te vinken.

Eén ding dat geen punt in een lijstje is. Praat een kind van welke leeftijd dan ook over dood willen zijn, over naar de overledene toe willen gaan, of over een eind aan zijn leven maken, dan is dat niets om in de gaten te houden. Neem vandaag contact op met de huisarts van je kind, of buiten kantooruren met de huisartsenpost, als je je ook maar enigszins zorgen maakt over zijn veiligheid. In Nederland kun je ook zelf bellen met 113 Zelfmoordpreventie, gratis op 113, dag en nacht, ook als je je zorgen maakt om iemand anders; in Vlaanderen is dat de Zelfmoordlijn, gratis op 1813, ook dag en nacht. Is er direct gevaar, bel dan 112. Vandaag, niet na de uitvaart.

Drie sterfgevallen die deze pagina met opzet niet uitschrijft. Een zelfdoding, een gewelddadige dood, en een dood die het kind heeft zien gebeuren. Elk daarvan verandert wat je zegt en in welke volgorde, de richtlijnen verschillen per land, en in die drie gevallen doen de verkeerde woorden echte schade. Child Bereavement UK houdt voor deze sterfgevallen aparte richtlijnen aan, en de organisaties hieronder doen dat ook. Gebruik die, in plaats van iets van deze pagina aan te passen.

Jouw eigen steun telt als die van het kind. Het Dougy Center merkt op dat onderzoek verband legt tussen hoe het een kind na een overlijden vergaat en hoe het de volwassenen om hem heen vergaat.

Wat je kind op zijn achttiende zal willen weten, en wat je deze week kunt vastleggen

De vragen in deze gids zijn de vragen van een kind in deze week. Op zijn achttiende stelt hij andere, aan wie er dan nog is. Hoe klonk ze. Wat vond ze van mij. De antwoorden zijn nu in huis, in de hoofden van volwassenen die deze maand veel te moe zijn om aan 2040 te denken. Drie kleine dingen, en geen ervan kost een avond:

1. Schrijf het gesprek op dat je net hebt gehad. Wat je zei, wat ze vroegen, de woorden die ze gebruikten. Over tien jaar weet niemand die nog.
2. Neem twee minuten van je eigen stem op. Geen toespraak: één gewoon verhaal over de persoon die is gestorven, verteld zoals je het aan tafel zou vertellen. Onze gids over stemopnames voor je gezin behandelt de praktische kant, en is de enige opname van de overledene een oude voicemail, dan zit daar een houdbaarheidsdatum op, dus zie hoe je een voicemail bewaart voordat iemand het telefoonabonnement opzegt.
3. Schrijf één brief vooruit, om jaren later gelezen te worden, als het kind oud genoeg is om het langere antwoord te willen. Onze mijlpaalbrieven aan je kinderen en brieven om te openen op je achttiende hebben voorbeelden om mee te beginnen, en is het de volwassene die doodgaat die wil schrijven, dan is brieven na een ongeneeslijke diagnose daarvoor geschreven.

Goodbye App is voor dat derde gemaakt. Eén brief bevat wat je hebt geschreven en één opname van jou die het zegt, zodat het verhaal en de stem die het vertelt samen aankomen. De dag en het uur waarop hij hen bereikt bepaal jij, tot 30 jaar vooruit, en dat is precies de afstand tussen een kind van vier en een vrouw van vierendertig, en hij komt aan als een e-mail bij de mensen die jij noemt. De brief blijft privé tot hij verstuurd is, hij is gratis, en de app werkt in 15 talen in de browser en op Android. Zet je de optionele inactiviteitsbeveiliging aan, dan gaan brieven eerder weg als het op je account een tijd stil blijft, zo lang als jij bepaalt: ergens tussen 3 en 45 dagen.

En dat is allemaal niet waar deze pagina over gaat. Niets wat je opneemt of inplant vervangt het gesprek, en een brief voor het achttiende jaar heeft geen enkel nut voor een kind dat op zijn vierde de waarheid niet heeft gehoord. Zeg eerst die zin. De rest kan wachten tot het huis stil is.

Vragen die ouders stellen

Hoe snel moet ik het vertellen? Zo snel als je het kunt opbrengen, en het liefst vandaag. Kinderen komen er toch achter, via een telefoongesprek dat ze half meehoorden, een neefje, een klasgenoot, een scherm. Het enige wat jij kunt beslissen, is of ze het horen van iemand die van ze houdt.

Op welke leeftijd begrijpt een kind de dood? Schonfeld legt het gemiddelde voor de vier begrippen die samen een volwassen begrip vormen tussen het vijfde en het zevende jaar, met grote verschillen tussen kinderen van dezelfde leeftijd, en hij waarschuwt dat kinderen onder spanning terugvallen, en een overlijden in de familie is altijd spanning. Een kind van zeven kan het deze week dus horen als een kind van vier. De vier vragen in het leeftijdsdeel hierboven wijzen uit waar jouw kind werkelijk is, en dat is beter dan raden op basis van een verjaardag.

Hoe vertel ik een kind dat zijn vader of zijn opa is gestorven? Dezelfde vier stukken in dezelfde volgorde, met zijn naam en zijn doodsoorzaak erin. De leeftijdstabel geeft de zin voor elk jaar, het eerste gesprek is een opa verteld aan een kind van vier, en in het derde staat een variant voor een vader uitgeschreven voor een kind van tien. Gebruik het woord dat het kind voor hem gebruikt, papa of opa, en niet "je vader".

Vertel ik het alle kinderen tegelijk? Meestal samen, zodat niemand een middag een geheim meedraagt, en daarna een paar minuten alleen met ieder van hen. De eerste zin kan voor iedereen dezelfde zijn. De tweede kan niet dezelfde zijn voor een kind van vier en een kind van twaalf.

Mag ik huilen waar ze bij zijn? Ja, en het helpt. Benoem het, zodat ze niet hoeven te raden: "Ik huil omdat ik haar heel erg mis. Over een paar minuten gaat het weer." Een kind dat ziet dat een volwassene verdrietig is en daarna de aardappels doorgeeft, heeft iets waars geleerd over rouw.

Moet ik ze vertellen hoe iemand is gestorven? Vertel het feit en de oorzaak in gewone woorden, inclusief de naam van een ziekte. Niet elk detail, en de toets per detail is simpel: verandert het weten ervan wat het kind begrijpt, of alleen hoe bang het is?

Ik heb al gezegd dat opa zacht is ingeslapen. Heb ik het nu verpest? Nee. Er is niets stuk, en de reparatie is één zin, vandaag gezegd: "Gisteren heb ik gezegd dat opa is ingeslapen. Dat was niet de goede manier om het je te vertellen en ik wil het goed zeggen. Opa is gestorven." Kinderen nemen een correctie van een volwassene die ze vertrouwen veel beter aan dan een verhaal dat blijft rammelen.

Hij reageerde helemaal niet. Moet ik me zorgen maken? Bijna zeker niet. Houd de deur open in plaats van zes keer per dag te vragen hoe hij zich voelt: noem de overledene in gewone gesprekken, houd het naar bed gaan lang genoeg voor een vraag, en geef antwoord op wat hij brengt, wanneer hij het brengt.

Moeten ze meteen weer naar school? Veel kinderen willen het gewone snel terug, en school is waar het meeste daarvan zit. Mail eerst de school, spreek één volwassene en één manier om het lokaal uit te gaan af, en laat ze gaan.

Wat als de volwassenen in de familie het niet eens zijn over wat ze te horen krijgen? Spreek één zin af voordat iemand iets zegt, ook als het een compromis is. Een kind dat twee versies hoort, concludeert dat de waarheid wordt gemanaged en gaat er elders naar zoeken.

Hoe leg ik de dood uit aan een autistisch kind, of aan een kind dat moeite heeft met taal? Dezelfde gewone woorden, nog letterlijker, vaker, en met meer waarschuwing vooraf over alles wat in huis gaat veranderen. Laat elke beeldspraak weg, ook de vriendelijke. Zeg wat er gaat gebeuren en in welke volgorde, en ga ervan uit dat je het nog een keer zult zeggen, met dezelfde woorden. De rouworganisaties hierboven zijn de mensen om te vragen naar uitleg die bij jouw eigen kind past.

Wat als ik het verkeerd doe? Je gaat een deel verkeerd doen, en het zal veel minder uitmaken dan je vreest. Wat kinderen van deze week onthouden, is niet de formulering. Het is dat er iemand hun de waarheid heeft verteld, in de kamer bleef terwijl het binnenkwam, en de volgende dag terugkwam om dezelfde vraag nog een keer te beantwoorden.

Lees je dit omdat je aan zelfdoding denkt, praat er dan vandaag nog met iemand over. findahelpline.com vermeldt gratis, vertrouwelijke hulplijnen in jouw land, en meer lees je op onze pagina over zelfdoding en zelfbeschadiging.