Kondolencje i wyrazy współczucia: przykłady na SMS i kartkę

Na stole leży pusta kartka kondolencyjna albo od dwudziestu minut mruga kursor w okienku wiadomości. Ktoś, na kim Ci zależy, stracił bliską osobę, a Ty tak bardzo boisz się napisać coś niewłaściwego, że nie napisałeś jeszcze nic. Ta strona powstała właśnie na taką chwilę: gotowe słowa, które możesz skopiować, zmienić i wysłać jeszcze dziś.

Kondolencje, czyli wyrazy współczucia, mówią komuś, kto stracił bliską osobę, dwie rzeczy: że jest Ci przykro i że ten, kto umarł, był ważny. Poniżej są cztery części dobrych kondolencji, potem pełne przykłady według tego, kto umarł, do kogo piszesz, czy to SMS, czy kartka, w jakiej wierze i po jakiej śmierci, a na koniec zdania, które ranią, nawet gdy płyną z dobrego serca. Zwykłe słowa wysłane dziś pomogą bardziej niż idealne, które nigdy nie wyjdą z szuflady. Jeśli to Ty dostajesz takie wiadomości, co odpisać, podpowiada nasz poradnik o tym, jak odpowiedzieć na kondolencje.

Jak napisać kondolencje: cztery części dobrych wyrazów współczucia

W kartce z kondolencjami napisz cztery rzeczy: że wiesz o śmierci, wymieniając zmarłą osobę z imienia; że jest Ci przykro; jedno wspomnienie albo jedną jej cechę; i zakończenie, które niczego od rodziny nie wymaga. To mieści się w trzech albo czterech linijkach, a według poradnika amerykańskiej organizacji seniorów AARP tyle w zupełności wystarczy. Oto te cztery części złożone w jedną wiadomość do przyjaciółki z dzieciństwa, której zmarł tata; jak każda wiadomość na tej stronie, jest wymyślona, razem z imionami.

1. Śmierć i imię. Powiedz to wprost i użyj gdzieś w wiadomości imienia osoby, która umarła; ludzie przestają je wypowiadać, a rodzina to zauważa. „Kasiu, właśnie dowiedziałam się o śmierci Twojego taty.”
2. Przykro mi, Twoimi słowami. Proste słowa pocieszają bardziej niż oficjalne. „Tak mi przykro.”
3. Jedno wspomnienie albo jedna cecha. To ta część, którą rodzina zapamięta: jedna mała, prawdziwa rzecz. „Ciągle myślę o tym, jak pan Zbyszek woził nas w każdą sobotę na basen tym zielonym polonezem i ani razu nie pozwolił nam zapłacić za zapiekanki po treningu.”
4. Zakończenie, które niczego nie wymaga. Bez potrzeby odpowiedzi i najwyżej jedna propozycja na konkretny dzień. Jak radzi Cruse, brytyjska organizacja wspierająca osoby w żałobie, propozycja, że w czwartek odbierzesz dzieci, pomaga bardziej niż „daj znać, gdybyś czegoś potrzebowała”. „Nie musisz odpisywać. W czwartek odbiorę dzieci ze szkoły i nakarmię je u nas.”

Razem, z podpisem:

Kasiu, właśnie dowiedziałam się o śmierci Twojego taty. Tak mi przykro. Ciągle myślę o tym, jak pan Zbyszek woził nas w każdą sobotę na basen tym zielonym polonezem i ani razu nie pozwolił nam zapłacić za zapiekanki po treningu. Nie musisz odpisywać. W czwartek odbiorę dzieci ze szkoły i nakarmię je u nas.

Ściskam mocno, Ola

Wspomnienie jest małe celowo: jeden zielony polonez w sobotę mówi więcej, niż kiedykolwiek powie „był wspaniałym człowiekiem”.

Krótkie kondolencje na SMS i do kartki: dwanaście przykładów do wysłania dziś

Krótkie kondolencje, w kartce albo SMS-em, mogą mieć jedną albo dwie linijki, byle brzmiały jak Ty i, jeśli się da, wymieniały imię osoby, która umarła. Słowa w nawiasach kwadratowych zamień na własne.

1. „Właśnie dowiedziałem się o śmierci [Twojej mamy]. Bardzo Ci współczuję. Nie musisz odpisywać; jestem myślami z Tobą.”
2. „[Imię] był jednym z najżyczliwszych ludzi, jakich znałam. Przyjmij moje szczere wyrazy współczucia. Jestem przy Tobie.”
3. „[Śmiech Twojej mamy na Twoim weselu] to jedno z moich ulubionych wspomnień. Tak mi przykro.”
4. „Brak mi słów, więc powiem zwyczajnie: bardzo mi przykro. Kocham Cię.”
5. „Myślami jestem z Wami wszystkimi. Będzie mi brakowało [pana Józefa na ławce przed blokiem każdego ranka].”
6. „Myślę o Tobie cały dzień. Jeśli spacer pomógłby Ci w tym tygodniu, mam wolną [środę po piątej].”
7. „Bardzo się zasmuciłam, kiedy usłyszałam o [Twoim dziadku]. Cieszę się, że mogłam [go] poznać.”
8. „Ściskam Cię mocno z [Londynu]. Tak mi przykro, że [Twój tata] odszedł. Chciałabym być teraz przy Tobie.”
9. „Nie wiem, co powiedzieć. Wiem tylko, że mi przykro i że będę blisko, tak długo, jak będzie trzeba.”
10. „Proszę przyjąć szczere wyrazy współczucia z powodu śmierci [Pana Ojca]. [Zawsze znajdował] czas dla każdego.”
11. „‚Przykro mi’ to za mało powiedziane. W [sobotę] skoszę Wam trawnik; nie musicie nawet wychodzić.”
12. „[Twój tata] był z Ciebie taki dumny i wszyscy to widzieli. Łączę się z Tobą w bólu.”

Kondolencje z powodu śmierci mamy, taty, męża lub żony, dziecka, brata lub siostry, babci lub dziadka, psa czy kota

Kondolencje z powodu śmierci rodzica, męża albo żony, dziecka, rodzeństwa, dziadków albo zwierzęcia powinny wymieniać tego, kto umarł, i, jeśli go znałeś, przywoływać jedno prawdziwe wspomnienie. Dla każdej straty są dwa przykłady: jeden dla bliskiej przyjaciółki albo kogoś z rodziny, drugi dla kogoś, kogo znasz słabiej.

Śmierć mamy.

Magdo, tak mi przykro, że odeszła Twoja mama. Pani Ela była pierwszą dorosłą osobą, która słuchała mnie tak, jakbym miała coś mądrego do powiedzenia. W sobotę wpadnę z kawą. Jeśli to będzie zły dzień, po prostu powiedz, a pójdę.

Drogi Arku, bardzo mi przykro, że zmarła Twoja mama. Znałam ją tylko spod szkoły, ale zawsze machała moim dzieciom tak samo jak Twoim. Myślę o Was wszystkich.

Z wyrazami współczucia, Beata

Śmierć taty.

Zuziu, nie mogę uwierzyć, że Twojego taty już nie ma. Wciąż widzę pana Nowickiego na każdych jasełkach, jak wstaje i bije brawo, zanim zaczną inni. Nie musisz odpisywać; zadzwonię w niedzielę, a jeśli nie odbierzesz, nic się nie stanie.

Szanowny Panie Michale, Pana Ojca poznałem tylko raz, na komunii Pana córki; przez dziesięć minut wypytywał mnie wtedy o moje róże. Z przykrością przyjąłem wiadomość o Jego śmierci. Proszę przyjąć wyrazy współczucia.

Andrzej Wrona

Śmierć męża albo żony. Jeśli znałeś ich jako parę, napisz to: wdowa albo wdowiec usłyszy, że ktoś widział, co ich łączyło.

Haniu, tak mi przykro. Witek świata poza Tobą nie widział i nigdy się z tym nie krył. We wtorek o dziesiątej będę pod drzwiami, żeby wyjść z psem, i będę przychodzić, dopóki nie powiesz, żebym przestała.

Szanowny Panie Ryszardzie, bardzo mi przykro z powodu śmierci Pana Żony. Pani Grażyna sprzedała mi pierwszy zimowy płaszcz w sklepie na Piotrkowskiej i wyperswadowała mi ten brzydki. Proszę przyjąć wyrazy głębokiego współczucia.

Śmierć syna albo córki. Tu pisz z największą powściągliwością: imię dziecka, Twój smutek, wspomnienie, jeśli je masz, i Twoja obecność. Nic więcej.

Agato i Pawle, tak bardzo nam przykro. Antek rozśmieszał nas za każdym razem, kiedy tłumaczył zasady jednej ze swoich gier. Jesteśmy przy Was, dziś i przez wszystkie kolejne miesiące. Nie trzeba na to odpowiadać.

Droga Pani Moniko, bardzo, bardzo mi przykro, że Julki już nie ma. Myślę o Pani i o całej rodzinie.

Śmierć brata albo siostry.

Bartku, wciąż nie mogę uwierzyć, że Kuby już nie ma. Nigdy nie zapomnę, jak kłóciliście się o Legię na Twoim weselu, kiedy Twoja mama próbowała wznieść toast. Był najgłośniejszym człowiekiem, jakiego znałem, i będzie mi go brakowało.

Droga Iwono, tak mi przykro z powodu śmierci Twojej siostry. Tyle mi o niej opowiadałaś i wiem, jak bardzo będzie Ci jej brakowało.

Śmierć babci albo dziadka. Nie traktuj tej straty jako mniejszej tylko dlatego, że była spodziewana.

Weroniko, bardzo się zasmuciłam, kiedy usłyszałam o Twojej babci. Babcia Lusia uczyła nas lepić pierogi i śmiała się z każdego mojego. Wiem, że to do niej szłaś ze wszystkim.

Drogi Filipie, przyjmij wyrazy współczucia z powodu śmierci dziadka. Wiem, jak często jeździłeś do niego na wieś i ile te wizyty znaczyły dla Was obu.

I śmierć psa albo kota. Strata ukochanego zwierzęcia to prawdziwa żałoba, choć otoczenie rzadko ją dostrzega.

Maćku, tak mi przykro, że Kajtek odszedł. Przez czternaście lat ten pies witał Cię w drzwiach. W domu musi być teraz tak cicho.

Droga Pani Krysiu, przykro nam, że odeszła Mruczka. Będzie nam brakowało widoku, jak śpi w Pani oknie od ulicy.

Kondolencje dla przyjaciela, koleżanki lub kolegi z pracy, szefa, pracownika, sąsiada i kogoś, kogo prawie nie znasz

Wyrazy współczucia dla przyjaciela mogą być ciepłe, ze wspomnieniem i propozycją; kondolencje dla koleżanki albo kolegi z pracy czy dla szefa są krótsze i bardziej oficjalne, a pisząc do kogoś, kogo prawie nie znasz, zacznij od tego, kim jesteś.

Przyjaciel, który mieszka daleko.

Darku, tak mi przykro z powodu śmierci Twojego taty. Strasznie żałuję, że jestem teraz tak daleko. Zawsze będę pamiętać, jak odprowadzał mnie na przystanek w deszczu i trzymał parasol nade mną, a nie nad sobą. Zadzwonię w niedzielę i będę dzwonić dalej.

Koleżanka albo kolega z pracy, oficjalnie. Napisz, że praca poczeka.

Droga Pani Karolino, z wielkim smutkiem przyjąłem wiadomość o śmierci Pani Ojca. Proszę przyjąć wyrazy współczucia. Proszę się nie spieszyć z powrotem; tutaj wszystkim się zajmiemy.

Łączę się w smutku, Krzysztof

Szef albo szefowa.

Szanowny Panie Wojciechu, bardzo mi przykro z powodu śmierci Pana Mamy. Zawsze pyta Pan o nasze rodziny, a w tym tygodniu wszyscy myślimy o Pana rodzinie.

Z wyrazami współczucia, Natalia

Pracownik, od przełożonej albo przełożonego. Napisz, jak będzie wyglądała jego nieobecność, żeby nie musiał pytać.

Panie Łukaszu, z przykrością dowiedziałam się o śmierci Pana Mamy. Pana projektami już ktoś się zajmuje, a kadry prześlą dziś szczegóły urlopu okolicznościowego, który Panu przysługuje. Nic tutaj nie wymaga Pana obecności, dopóki nie będzie Pan gotowy.

Z wyrazami współczucia, Elżbieta

Wspólna kartka z pracy. Jedna osoba pisze główny tekst, a każdy dopisuje jedno prawdziwe zdanie od siebie.

Drogi Marcinie, cały zespół graficzny bardzo się zasmucił wiadomością o śmierci Twojego taty. Myślimy o Tobie i Twojej rodzinie i czekamy na Ciebie, kiedy tylko będziesz gotowy.

Pod spodem:

• „Tak mi przykro, Marcinie. Uwielbiałam Twoje opowieści o jego wyprawach na ryby.” Ewa
• „Myślę o Tobie. Jak wrócisz, chętnie pójdę z Tobą na spacer w przerwie.” Jarek

Sąsiadka albo sąsiad.

Droga Pani Zofio, z wielkim smutkiem usłyszeliśmy o śmierci pana Edwarda. Przez dziewięć lat przycinał żywopłot także od naszej strony i ani razu o tym nie wspomniał. Gdyby trzeba było Panią gdzieś podwieźć, proszę zapukać o każdej porze.

Z wyrazami współczucia, Ania i Tomek

Ktoś, kogo prawie nie znasz, na przykład rodzina zmarłego przyjaciela.

Szanowni Państwo, nie znają mnie Państwo, ale przez dwa lata siedziałam z Kacprem w jednej ławce na chemii. Był jedynym, który umiał rozśmieszyć naszą nauczycielkę. Chciałam, żeby Państwo wiedzieli, jak wiele znaczył dla ludzi wokół siebie.

Z wyrazami głębokiego współczucia, Wiktoria Lis

Jeśli więcej chcesz powiedzieć samemu Kacprowi niż jego rodzinie, napisz to w liście do osoby, która odeszła.

Gdy nigdy nie poznałeś osoby, która umarła.

Droga Justyno, nigdy nie poznałam Twojego taty, ale czuję, że trochę go znałam przez Ciebie: niedzielne telefony, rady o oponach zimowych, to, jak się rozpromieniałaś, kiedy opowiadałaś o jego działce pod Lublinem. Tak mi przykro.

Rodzina zmarłej koleżanki albo kolegi z pracy.

Szanowna Pani, pracowałam z panem Jerzym przez sześć lat i bardzo mi przykro. Nowe osoby zawsze wysyłaliśmy do niego, bo umiał wszystko wytłumaczyć dwa razy i nikt nie czuł się przy tym głupio.

Z wyrazami głębokiego współczucia, Renata Kwiatkowska

Kondolencje SMS-em, na Messengerze, na Facebooku, e-mailem czy na kartce: czym się różnią

Kondolencje SMS-em to jedna do trzech linijek, e-mail to krótki akapit, a kartka to trzy albo cztery linijki; słowa prawie się nie zmieniają, zmienia się tylko długość, moment i to, kto jeszcze je przeczyta.

Bilecik do kwiatów.

Z wyrazami najgłębszego współczucia. Będzie nam brakowało Mirka przy każdym grillu na działce.

Danuta i Leszek Mazurowie

SMS albo Messenger.

Sylwio, bardzo Ci współczuję. Nie mogę uwierzyć, że Twojej mamy już nie ma. Ciocia Basia zawsze traktowała mnie jak kogoś z rodziny. Nie musisz odpisywać; zadzwonię pod koniec tygodnia.

E-mail z tematem w rodzaju „Wyrazy współczucia”.

Drogi Rafale, właśnie dowiedziałem się o śmierci Eweliny. Bardzo mi przykro. Pod koniec letniej imprezy firmowej znała imiona wszystkich, moje też. Do Twojego powrotu będę na bieżąco informował Twoich klientów, więc to jedna rzecz mniej na Twojej głowie.

Z wyrazami współczucia, Grzegorz

Komentarz pod postem rodziny. Jeśli wiadomość nie jest jeszcze publiczna, nie publikuj jej: to rodzina decyduje, kiedy się nią podzielić, a nasz poradnik o tym, jak poinformować o śmierci, jest napisany właśnie dla niej. Pod polskimi postami o śmierci często widać znak [*], symbol płonącego znicza; to dobry dodatek do kilku własnych słów, ale ich nie zastąpi.

Tak mi przykro, Marku. Trener Wiesiek miał w drużynie pół dzieciaków z naszego osiedla, mnie też, i do dziś słyszę, jak krzyczy z linii: „Głowa do góry!”. Wyrazy współczucia dla całej rodziny [*]

Kiedy także zadzwonić albo przyjść. Jeśli ta osoba jest Ci bardzo bliska, najpierw zadzwoń, a potem napisz; poradnik AARP przytacza Daniela Posta Senninga, współautora amerykańskiego podręcznika savoir-vivre'u Emily Post, który mówi, że jedno nie wyklucza drugiego. Jeśli mieszkasz blisko i możesz przynieść jedzenie albo pomóc, przyjdź.

Kondolencje religijne i świeckie: katolickie, ewangelickie, prawosławne, muzułmańskie, żydowskie i inne

Religijnego zwrotu używaj tylko wtedy, gdy należy do wiary rodziny; w innym razie właściwe są zwykłe wyrazy współczucia. Katolik piszący do przyjaciela muzułmanina może użyć muzułmańskich zwrotów poniżej. Nigdy nie dokładaj własnej teologii: brytyjska organizacja Humanists UK prosi, żeby nie narzucać osobie w żałobie swoich przekonań o życiu po śmierci ani swojej niewiary. Te zwroty są zwyczajowe, nie obowiązkowe.

Siedem pełnych wiadomości, w tym religijny SMS:

Katolicka, w kartce.

Droga Bożeno, z całego serca współczuję Ci straty mamy. Zamówiłam za nią Mszę świętą w naszej parafii; ksiądz Henryk odprawi ją w przyszły piątek wieczorem. Wieczny odpoczynek racz jej dać, Panie.

Łączę się z Tobą w modlitwie, Teresa

Katolicka, SMS-em.

Dominiko, szczere wyrazy współczucia z powodu śmierci Twojego dziadka. Pan Stefan zawsze śpiewał najgłośniej na pasterce. Wieczny odpoczynek racz mu dać, Panie. Nie musisz odpisywać.

Ewangelicka.

Drogi Adamie, tak nam przykro, że odeszła Twoja mama. Nasz kościół nie będzie brzmiał tak samo bez pani Ireny trzymającej alt w chórze. Błogosławieni, którzy się smucą, ponieważ oni będą pocieszeni. Modlimy się za Was wszystkich.

Z modlitwą, Jan i Anna Cieślarowie

Prawosławna.

Drogi Mikołaju, bardzo się zasmuciłam, kiedy usłyszałam o Twoim tacie. Pan Aleksander po każdej liturgii rozwoził wszystkich do domów, bez względu na to, czy mieszkaliśmy mu po drodze. Wieczna pamięć.

Nadia

Muzułmańska.

Inna lillahi wa inna ilayhi raji'un. Selimie, tak mi przykro z powodu śmierci Twojego taty. W każde święto po ramadanie przyjmował mnie w Waszym domu jak kogoś z rodziny. A'zam Allahu ajrakum. Niech Allah się nad nim zmiłuje.

Żydowska.

Droga Mirko, tak mi przykro z powodu śmierci Twojego taty. Sedery nie będą takie same bez trzech dowcipów pana Samuela, opowiadanych co roku, i bez tego, że sam śmiał się z nich najgłośniej. Niech jego pamięć będzie błogosławieństwem.

Bez wyznania albo gdy nie wiesz.

Kingo, tak mi smutno po śmierci Bogdana. Będzie mi brakowało jego okropnych sucharów i jego pysznego chleba na zakwasie. Do zobaczenia w sobotę na pożegnaniu.

Kondolencje po nagłej śmierci, samobójstwie, śmierci dziecka albo długiej chorobie

Po nagłej śmierci, po samobójstwie, po śmierci dziecka albo po długiej chorobie pisz mniej, nie więcej: imię tej osoby, Twój smutek i żadnych pytań o to, jak to się stało.

Nagła albo niespodziewana śmierć. Rodzina jest w szoku i może sama nie znać szczegółów.

Paulino, wciąż nie mogę w to uwierzyć, więc nawet nie wyobrażam sobie, co czujesz Ty. Tak mi przykro z powodu śmierci Igora. Nie musisz nic odpowiadać. Odezwę się jutro i pojutrze.

Śmierć samobójcza. Używaj imienia tej osoby i pisz o tym, jak żyła. Nie zgaduj dlaczego: brytyjska organizacja At a Loss ostrzega, że spekulowanie o przyczynach może zwiększyć cierpienie rodziny, i radzi trzymać się słów, których używa sama rodzina. Unikaj zwrotu „popełnił samobójstwo”: Międzynarodowe Stowarzyszenie Zapobiegania Samobójstwom odradza jego angielski odpowiednik, „committed suicide”, bo sugeruje przestępstwo, i zaleca mówić, że ktoś zmarł śmiercią samobójczą albo odebrał sobie życie, choć większość kondolencji nie potrzebuje żadnego z tych zwrotów.

Dagmaro, tak mi przykro, że Szymka już nie ma. Wciąż mam playlistę, którą zrobił mi na wyjazd nad morze, i słucham jej cały dzień. O nic nie będę pytać. Jeśli zechcesz o nim porozmawiać, jestem. A jeśli wolisz rozmawiać o czymś zupełnie innym, też jestem.

Drodzy Państwo Wilczyńscy, z ogromnym smutkiem przyjęłam wiadomość o śmierci Patryka. Przez dwa sezony trenował drużynę piłkarską mojego syna, a chłopcy wciąż tańczą taniec zwycięstwa, którego ich nauczył.

Z wyrazami głębokiego współczucia, Agnieszka Górecka

Odzywaj się też po pogrzebie: At a Loss zauważa, że osoby, które straciły kogoś przez samobójstwo, same bywają bardziej zagrożone. Jeśli martwisz się, jak ktoś sobie radzi, powiedz mu to i pomóż znaleźć wsparcie. W Polsce to między innymi bezpłatne numery 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, czynne całą dobę) i 116 123 (telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym), a w nagłym zagrożeniu życia 112. Jeśli ta osoba mieszka za granicą, Find A Helpline podaje bezpłatne, poufne telefony wsparcia w jej kraju.

Śmierć dziecka albo niemowlęcia. Jeśli umarło dziecko, zobacz przykłady wyżej. Jeśli dziecko zmarło przed porodem albo krótko po nim, brytyjska organizacja Sands, która wspiera rodziców po martwym urodzeniu i śmierci noworodka, przypomina bliskim, że dla rodziców to było prawdziwe dziecko: używaj imienia, jeśli je nadali, i pisz do obojga rodziców, bo często zachowują kartki.

Drodzy Emilio i Piotrze, tak bardzo nam przykro, że straciliście Zosię. Tak czekaliśmy, żeby ją poznać, i zawsze będziemy mówić o niej po imieniu.

Po poronieniu brytyjska organizacja Miscarriage Association radzi nazwać stratę i powiedzieć, że jest Ci przykro. Dla wielu osób, choć nie dla wszystkich, była to strata dziecka, nawet bardzo wczesna, więc mów o tej stracie ich słowami. Organizacja zauważa też, że trudnym dniem bywa przewidywana data porodu. Wpisz ją do kalendarza.

Joasiu, tak mi przykro, że straciliście maleństwo. Wiem, jak bardzo już je kochałaś. Myślę o Tobie i o Kamilu i jestem, kiedy tylko zechcesz porozmawiać albo razem pomilczeć.

Po długiej chorobie. Nawet jeśli wszyscy się tego spodziewali, strata nie jest mniejsza. Nie nazywaj jej wybawieniem; jeśli rodzina tak mówi, niech mówi. Wspomnij za to o opiece.

Droga Jolu, tak mi przykro, że Romek odszedł. Przez trzy lata opiekowałaś się nim z taką cierpliwością, a każdy, kto Was odwiedzał, widział, jak bardzo Cię kochał. W piątek przywiozę obiad.

Czego nie pisać w kondolencjach i nie mówić na pogrzebie, i co powiedzieć zamiast tego

Pomiń wszystko, co tłumaczy śmierć, porównuje ją albo prosi rodzinę, żeby poczuła się lepiej. Wiele raniących zdań zaczyna się od „przynajmniej” albo „wiem, co czujesz”, albo brzmi jak „widocznie tak miało być”.

Kilka z tych zdań pochodzi wprost z list organizacji wspierających osoby w żałobie: Cruse pisze o zakładaniu, że wiesz, co ktoś czuje, i o ogólnikowych propozycjach pomocy, Sands o mówieniu rodzicom, że będą mieć jeszcze dziecko, a Miscarriage Association o „przynajmniej” i o tym, że wszystko dzieje się po coś. Poradnik AARP dodaje „czas leczy rany” i opowiadanie o własnych stratach.

Co powiedzieć na pogrzebie rodzinie: w drzwiach, w kościele i nad grobem

Na pogrzebie rodzinie wystarczy powiedzieć „wyrazy współczucia” albo „tak mi przykro” i jedno zdanie o osobie, która umarła; resztę mówi to, że przyszedłeś.

• W drzwiach, z jedzeniem. „Nie będę wchodzić. Tak mi przykro. Przyniosłam Wam rosół.”
• Nad grobem, kiedy ludzie podchodzą do rodziny z kondolencjami. Zwykle dzieje się to tuż po złożeniu trumny albo urny do grobu, czasem też w kaplicy albo przed kościołem, zanim zacznie się Msza. Podaj rękę, powiedz „wyrazy współczucia”, a jeśli rodzina Cię nie zna, także to, kim jesteś: „Lucyna Nowak, dziesięć lat pracowałam z Pani mamą. Była dla mnie wspaniała. Wyrazy współczucia.”
• Kiedy brakuje słów. „Nie wiem, co powiedzieć. Po prostu bardzo mi przykro.” To wystarczy.
• Do nastolatka z rodziny. „Twój tata ciągle o Tobie mówił. Tak mi przykro.” Tylko jeśli naprawdę mówił.
• Jeśli rodzina prosi o nieskładanie kondolencji, na przykład na klepsydrze, uszanuj to: wystarczy Twoja obecność, a kilka słów możesz napisać później w kartce.
• W domu żydowskiej rodziny w czasie sziwy, kiedy w tygodniu po pogrzebie rodzina przyjmuje gości, goście tradycyjnie czekają, aż żałobnik odezwie się pierwszy, a wychodząc, mówią słowa HaMakom.
• W domu muzułmańskiej rodziny. „A'zam Allahu ajrakum” albo po prostu „tak mi przykro”. Przynieś jedzenie bez wieprzowiny i alkoholu: Yaqeen Institute wywodzi karmienie rodziny w żałobie od polecenia Proroka, żeby nakarmić rodzinę Dżafara.
• Na pożegnanie. „Zadzwonię w przyszłym tygodniu.” I zadzwoń.

Jeśli płaczesz, nic się nie stało; łzy pokazują rodzinie, jak bardzo ta osoba była kochana. Powiedz „ja też ją kochałam” i przepuść następnych, którzy czekają. Jeśli się spóźnisz, stań z tyłu, podejdź do rodziny po wszystkim i przeproś raz: „Przepraszam, że nie zdążyłem na początek.”

Jeśli nie możesz przyjść, napisz i powiedz, że myślałeś o nich w godzinie pogrzebu.

Droga Pani Wando, tak mi przykro, że nie mogłam być na pogrzebie pana Tadeusza. O jedenastej przerwałam to, co robiłam, i myślałam o Was wszystkich. Chętnie odwiedzę Panią, kiedy będzie spokojniej; zadzwonię w przyszłym tygodniu.

W księdze kondolencyjnej, wyłożonej w domu pogrzebowym albo prowadzonej w internecie, wpisz jedną linijkę i pełne imię i nazwisko, żeby rodzina mogła potem sprawdzić, kto był.

Pan Tadeusz nauczył mnie grać w szachy, kiedy miałem dziewięć lat, i do dziś zaczynam każdą partię tak, jak mi pokazał. Myślę o Was wszystkich.

Marian Sowa

Jeśli poproszono Cię o przemówienie na pogrzebie, zajrzyj do przykładów krótkich mów pogrzebowych.

Spóźnione kondolencje: jak napisać po tygodniach albo miesiącach

Na kondolencje nie jest za późno, nawet po tygodniach czy miesiącach od śmierci. Poradnik AARP uznaje za idealny czas tydzień albo dwa, ale mówi, że na napisanie nigdy nie jest za późno.

Spóźniona wiadomość często znaczy więcej, nie mniej: dociera, kiedy pierwsze kartki przestały już przychodzić. Przeproś raz za spóźnienie, a potem pisz o tej osobie.

Kiedy dopiero się dowiedziałeś.

Drogi Panie Stanisławie, dopiero teraz dowiedziałam się o śmierci pani Jadzi, od pani Gosi z piekarni. Bardzo mi przykro. Przepraszam też, że piszę tak późno. Zawsze będę pamiętać, jak tańczyli Państwo na osiedlowym festynie, bardzo nieporadnie i zupełnie szczęśliwi.

Łączę się z Panem w smutku, Halina

Kiedy miałeś napisać już miesiące temu.

Droga Lidko, od śmierci Twojej mamy co tydzień myślałam, żeby napisać, i przepraszam, że odzywam się dopiero teraz. Nie wiedziałam, co powiedzieć, i nadal nie wiem, poza tym, że myślę o niej za każdym razem, kiedy przechodzę obok biblioteki, w której pracowała. Chętnie zabiorę Cię w tym miesiącu na obiad, kiedy będzie Ci pasować; nie musisz odpowiadać od razu.

Dobrym momentem na list są też pierwsze święta, a nasz poradnik o pierwszych świętach bez bliskiej osoby podpowiada, co wtedy napisać. Takim momentem jest też pierwsze Wszystkich Świętych.

Napisz jeszcze raz: kilka słów po sześciu miesiącach

Napisz znowu mniej więcej pół roku po śmierci, kiedy kartki przestały już przychodzić; ta druga wiadomość może okazać się najcenniejszymi kondolencjami, jakie wyślesz. Cruse zauważa, że po pogrzebie wsparcie i odwiedziny potrafią się urwać, akurat wtedy, kiedy kolejne tygodnie i miesiące zaczynają być trudniejsze. Zanim wyślesz pierwszą kartkę, wpisz imię tej osoby do kalendarza na szósty miesiąc, na pierwszą rocznicę i na jej urodziny albo imieniny. Nasze poradniki o tym, co powiedzieć w rocznicę śmierci, i o urodzinach osoby, która odeszła, podpowiadają, co napisać w te dni.

Różo, minęło pół roku od śmierci Józka, a ja ciągle o nim myślę, zwłaszcza o tym, jak jechał cztery godziny, żeby przywieźć Ci kota, którego zostawiłaś. Nie musisz odpisywać. Wciąż możesz na mnie liczyć. Zadzwonię w ten weekend.

Tę wiadomość możesz też napisać już teraz, słowami, które za pół roku wciąż będą prawdziwe. W Goodbye App piszesz list, dodajesz do niego jedno nagranie głosowe, jeśli chcesz, i ustawiasz, żeby dotarł e-mailem w dniu i o godzinie, które wybierzesz, nawet 30 lat naprzód. Do chwili wysłania pozostaje prywatny, a aplikacja jest bezpłatna. Każdy list dociera raz, więc wiadomość po pół roku i ta na rocznicę to dwa listy.

Częste pytania

Co powiedzieć komuś, kto stracił bliską osobę? Powiedz, że jest Ci przykro, wymień zmarłą osobę z imienia i dodaj jedną prawdziwą rzecz o niej: „Tak mi przykro z powodu śmierci [Twojej mamy]. Będzie mi brakowało [jej śmiechu].” A potem nie oczekuj niczego w zamian. Zwykłe „wyrazy współczucia” też są w porządku; dodaj imię i jedno zdanie od siebie, a przestaną brzmieć jak formułka.

Czy wypada złożyć kondolencje SMS-em? Tak, jako pierwszą wiadomość do kogoś, z kim i tak piszesz SMS-y: od jednej do trzech linijek, bez potrzeby odpowiedzi. Jeśli jesteście blisko, potem zadzwoń albo wyślij kartkę.

Kiedy wysłać kartkę z kondolencjami? Najlepiej w ciągu tygodnia albo dwóch od wiadomości, ale nie ma terminu; późniejsza kartka też jest mile widziana.

Co napisać w kondolencjach komuś, kogo słabo znasz? Kim jesteś, skąd znałeś zmarłego i że jest Ci przykro: „Przez pięć lat grałem z Pana tatą w brydża w każdy wtorek i zawsze był wyrozumiały dla fatalnego partnera. Proszę przyjąć wyrazy współczucia.”

Jak złożyć kondolencje przez telefon? Zadzwoń, kiedy możesz rozmawiać spokojnie, przedstaw się i powiedz: „Dzwonię, bo dowiedziałem się o śmierci [Twojego taty]. Bardzo Ci współczuję.” Potem więcej słuchaj, niż mów; kilka minut wystarczy. Jeśli nikt nie odbierze, wyślij krótki SMS, że dzwoniłeś i nie trzeba oddzwaniać.

Jak złożyć kondolencje po angielsku? „My condolences” znaczy po prostu „moje kondolencje”, „I'm so sorry for your loss” pasuje do każdego, a „With deepest sympathy” to podpis do oficjalnej kartki. Po niemiecku najbezpieczniej napisać „Mein aufrichtiges Beileid”. Dodaj imię osoby, która umarła, i jedno zdanie od siebie, jak w każdym języku.

Jak podpisać kartkę z kondolencjami? „Ściskam mocno” albo „Jesteśmy z Wami” dla rodziny i bliskich przyjaciół; „Z wyrazami współczucia” albo „Jestem myślami z Tobą” dla pozostałych; „Z wyrazami głębokiego współczucia” albo „Łączę się w smutku”, kiedy kartka jest oficjalna; „Z modlitwą”, kiedy dzielicie wiarę. Dopisz nazwisko, jeśli adresat może nie wiedzieć, która Kasia pisze.

Czy można złożyć kondolencje na Facebooku? Tak, kiedy rodzina już podzieliła się wiadomością. Skomentuj jej post, zamiast publikować własny, a wszystko, co osobiste, zostaw na prywatną wiadomość. Znak [*] możesz dodać, ale niech nie zastępuje kilku własnych słów.

Jak zakończyć kondolencje? Czymś, co niczego nie wymaga: „Nie musisz odpisywać”, „Jestem myślami z Tobą” albo jedną propozycją na konkretny dzień. A potem Twoje imię.

Jeśli czytasz to, bo myślisz o odebraniu sobie życia, porozmawiaj dziś z kimś. findahelpline.com podaje bezpłatne, poufne telefony wsparcia w Twoim kraju, a więcej znajdziesz na naszej stronie o samobójstwie i samookaleczeniach.